दासभूतमिदं तस्य ब्रह्माद्यं सकलं जगत् । एवमर्थं विदित्वा वै पश्चान्मंत्रं प्रयोजयेत्
हे संपूर्ण जग, ब्रह्मापासून सुरू होऊन, त्याचा दास आहे; हे अर्थ समजून मग मंत्राचा उपयोग करावा.
अविदित्वा तु मन्त्रार्थं सिद्धिं नैवाधिगच्छति । न तु भुक्तिं च भक्तिं च न च मुक्तिं वरानने
मंत्राचा अर्थ न समजता कोणीही सिद्धी मिळवत नाही; ना भोग, ना भक्ती, ना मुक्ती मिळते, हे सुंदर मुखवाली.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे मंत्रार्थोपदेशोनाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादातील 'मंत्रार्थोपदेश' नावाचा दोनशे सहाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
पार्वत्युवाच- विस्तरेण मयाचक्ष्व मंत्रार्थपदगौरवम् । ईश्वरस्य स्वरूपं च तद्विभूतिगुणांस्तथा
पार्वती म्हणाली: मंत्रातील शब्दांचे महत्त्व, ईश्वराचे खरे स्वरूप आणि त्याच्या विभूती व गुण यांचे तपशीलवार वर्णन मला सांग.
तद्विष्णोः परमं धामव्यूहभेदांस्तथा हरेः । सर्वमाख्याहि तत्त्वेन मम सर्वसुरेश्वर
त्या विष्णूचे परमधाम, हरीच्या रूपांचे विभाग, आणि सर्व काही खरेखुरे मला सांग, सर्व देवांचे स्वामी.
ईश्वर उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः । विभूतिगुणसंघातं तदवस्थात्मकं हरेः
ईश्वर म्हणाला: देवी, ऐक, मी परमात्म्याचे खरे स्वरूप, त्याच्या विभूती व गुणांचा संग्रह, आणि हरीच्या अवस्थांचे वर्णन सांगतो.
यः परः पुरुषो विष्णुर्नारायण उदाहृतः । स ईश्वरश्च जगतां परमात्मा सनातनः
जो परम पुरुष विष्णू नारायण म्हणून ओळखला जातो, तोच जगाचा स्वामी, सनातन परमात्मा आहे.
विश्वतः पाणिपादश्च चक्षुष्मान्विश्वतः प्रभुः । विश्वानि भुवनान्यस्मिन्धामानि परमाणि वै
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळेही सर्वत्र आहेत; तो प्रभू सर्व जगात व्यापलेला आहे आणि त्याच्यात सर्व श्रेष्ठ धामे आहेत.
धारयन्सोऽप्यत्यतिष्ठेन्मनांसि च मनीषिणाम् । एवं बहुस्वरूपः सञ्छ्रीपतिः पुरुषोत्तमः । ईश्वरर्य्या सहभोगार्थं दिव्यमंगलरूपवान्
सर्वांना आधार देऊनही, त्या ज्ञानी लोकांच्या मनालाही हरवणारा, तो श्रीपतिं परमपुरुष अनेक रूपांनी प्रकट झाला. तो दिव्य आणि मंगल स्वरूप धारण करून, ईश्वर्येसोबत आनंदासाठी प्रकट झाला.
बृहच्छरीरोऽग्निसमानरूपो युवा कुमारत्वमुपेयिवान्हरिः । रेमे श्रियासौ जगतां जनन्या स्वज्योत्स्नया चंद्रइवामृतांशुः
हरि विशाल देहाचा, अग्नीसारखा तेजस्वी, तरुणपण धारण करून, जगाची जननी असलेल्या श्रीसह रमला. स्वतःच्या तेजाने तो चंद्रासारखा अमृतकिरणांनी उजळून गेला.
अयं च जगदीश्वर्य्या कुमारो नित्ययौवनः । कंदर्प्पकोटिलावण्यः स तस्थे परमे पदे
ही जगाची अधीश्वरीची संतान, नेहमीच तरुण, कोटी कामदेवांच्या सौंदर्याने युक्त, तो त्या परम स्थानात उभा राहिला.
भोगार्थं परमं व्योम लीलार्थमखिलं जगत् । भोगेन क्रीडया विष्णोर्विभूतिद्वयसंस्थितिः
त्याच्या आनंदासाठी, ते परम आकाश आणि सगळे जग लीलेसाठी अस्तित्वात आहे. आनंद आणि खेळ यातून विष्णूची दोन प्रकारची विभूती प्रस्थापित होते.
भोगे नित्यस्थितिस्तस्य लीलां संहरते कदा । भोगो लीला उभौस्तस्य धार्य्येते शक्तिमत्तया
तो नेहमीच आनंदात स्थिर असतो; जेव्हा तो आपली लीला आवरतो, तेव्हा आनंद आणि लीला दोन्ही त्याच्या शक्तीनेच टिकून राहतात.
त्रिपाद्व्याप्तिः परे धाम्नि पादोस्येहाभवत्पुनः । त्रिपाद्विभूतिर्नित्या स्यादनित्यं पादमैश्वरम्
त्याचे तीन चतुर्थांश परम धामात व्यापलेले आहेत, आणि एक चतुर्थांश इथे प्रकट झाले. ती तीन चतुर्थांश विभूती शाश्वत आहेत, पण एक चतुर्थांश हे प्रभूचे क्षणिक क्षेत्र आहे.
नित्यं तद्रूपमीशस्य परे धाम्नि स्थितं शुभम् । अच्युतं शाश्वतं दिव्यं सदा यौवनमाश्रितम्
त्याचे शाश्वत, मंगल रूप त्या परम धामात वास करते—कधीही न बदलणारे, सदैवचे, दिव्य, आणि नेहमीच तरुणपणाने युक्त.
नित्यं संभोगमीश्वर्या श्रिया भूम्या च संवृतम् । नित्यैवेषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनी
तो नेहमीच जगाची अधीश्वरी, श्री आणि भू यांच्यासोबत आनंदात वेढलेला असतो. ही श्री, जगाची जननी, विष्णूला कधीही न सोडणारी आहे.
यथा सर्वगतो विष्णुस्तथा लक्ष्मीश्शुभानने । ईशाना सर्वजगतो विष्णुपत्नी सदा शिवा
जसा विष्णू सर्वत्र व्यापलेला आहे, तशीच लक्ष्मीही, हे शुभमुखी, सर्वत्र आहे. विष्णूची पत्नी, सदैव मंगलमय, सर्व जगाची अधीश्वरी आहे.
सर्वतः पाणिपादांता सर्वतोऽक्षिशिरोमुखी । नारायणी जगन्माता समस्तजगदाश्रया
जिचे हात-पाय सर्वत्र पसरले आहेत, डोळे, डोकी, तोंड सर्व बाजूंनी आहेत, ती नारायणी, जगाची जननी, संपूर्ण विश्वाचा आधार आहे.
यदपाङ्गाश्रितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । जगत्स्थितिलयौ यस्या उन्मीलननिमीलनात्
जगातील सर्व स्थावर-जंगम तिच्या कटाक्षावर अवलंबून आहे; तिच्या डोळ्यांच्या उघडण्याने आणि मिटण्याने जगाची निर्मिती आणि संहार होतो.
सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणा परमेश्वरी । लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा सा व्याप्य कृत्स्नं व्यवस्थिता
ती महालक्ष्मी सर्वाची आद्य आहे, त्रिगुणस्वरूपा, परमेवरी आहे; प्रकट आणि अप्रकट अशा रूपात ती सर्वत्र व्यापून स्थिर आहे.
शून्यं तदखिलं विश्वं विलोक्य परमेश्वरी । शून्यं तदखिलं स्वेन पूरयामास तेजसा
परमेश्वरीने संपूर्ण विश्व रिकामे पाहिले आणि मग तिने स्वतःच्या तेजाने ते रिकामेपण भरून टाकले.
सा लक्ष्मीर्धरणी चैव नीलादेवीति विश्रुता । आधारभूता जगतः पृथिवीरूपमाश्रिता
ती लक्ष्मी, पृथ्वी आणि नीलादेवी म्हणून प्रसिद्ध आहे; जगाचा आधार म्हणून ती पृथ्वीचे रूप धारण करते.
तोयादिरसरूपेण सैव नीलावपुर्भवेत् । लक्ष्मीरूपत्वमापन्ना धनवाग्रूपिणी हि सा
पाणी आणि इतर रसांचे रूप घेऊन ती नीलाचे रूप धारण करते; लक्ष्मीचे रूप प्राप्त करून ती धनाची मूर्ती होते.
एवं देवीस्वरूपा सा जगतः श्रीः श्रीताहरिम् । समस्तविद्याभेदा स्युर्लक्ष्मीरूपा वरानने
अशी देवी स्वतःच्या स्वरूपात जगाची श्री आहे, हे सुंदरमुखी, आणि सर्व विद्यांचे प्रकार लक्ष्मीच्या रूपात आहेत.
श्रीरूपमखिलं सर्वं तस्या हि वपुरुच्यते । सौंदर्यं शीलवृत्तं च सौभाग्यं स्त्रीषु संस्थितम् । तस्या रूपं च गिरिजे सर्वासां मूर्ध्नि योषिताम्
संपूर्ण सौंदर्य तिचे रूप मानले जाते; स्त्रियांच्या सौंदर्य, स्वभाव, वर्तन आणि सौभाग्य—हे सर्व, हे गिरिजे, तिचेच रूप असून सर्व स्त्रियांच्या शिरोमणी आहे.
यस्याः कटाक्षाय तमोग्रदृष्ट्या ब्रह्माशिवस्स्वर्गपतिर्महेंद्रः । चंद्रश्च सूर्यो धनदोपमोग्निः प्रभूतमैश्वर्यमवाप्नुवंति
जिच्या कटाक्षाने, तीव्र दृष्टिने, ब्रह्मा, शिव, स्वर्गाचा राजा इंद्र, चंद्र, सूर्य, कुबेर आणि अग्नी यांना मोठे ऐश्वर्य प्राप्त होते.
लक्ष्मीः श्रीः कमला विद्या माता विष्णुप्रिया सती । पद्मालया पद्महस्ता पद्माक्षी लोकसुंदरी
लक्ष्मी, श्री, कमळा, विद्या, माता, विष्णूची प्रिय, सती; जी कमळात वास करते, हातात कमळ धरते, कमळासारखी डोळे असलेली, आणि सर्व लोकांची सुंदरता आहे.
भूतानामीश्वरी नित्या सह्या सर्वगता शुभा । विष्णुपत्नी महादेवी क्षीरोदतनया रमा
सर्व जीवांची स्वामिनी, शाश्वत, सहनशील, सर्वत्र असणारी, मंगलमय; विष्णूची पत्नी, महादेवी, क्षीरसागराची कन्या, रमा.
अनंता लोकमाता भूर्नीला सर्वसुखप्रदा । रुक्मिणी च तथा सीता सर्ववेदवती शुभा
अनंत, सर्व जगाची माता, पृथ्वी, निळ्या रंगाची, सर्व सुख देणारी; रुक्मिणी आणि सीता, सर्व वेदांचा स्वरूप असलेली, शुभ.
सती सरस्वती गौरी शांतिः स्वाहा स्वधा रतिः । नारायणी वरारोहा विष्णोर्नित्यानपायिनी
सती, सरस्वती, गौरी, शांतता, स्वाहा, स्वधा, रती; नारायणी, सुंदर अंगयष्टी असलेली, विष्णूपासून कधीही न वेगळी होणारी.