सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः । उद्धूलयेत्समस्तांगे प्रणवेन विचक्षणः
‘सद्योजातं प्रपद्यामि’ असे म्हणून पायांवर भस्म लावावे; त्यानंतर ‘ॐ’ या प्रणवाने शरीरभर भस्म शिंपडावे.
त्रैवर्णिकानामुदितः स्नानादिविधिरुत्तमः । शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथा
त्रिवर्णीयांसाठी हा स्नान व इतर विधी उत्तम सांगितला आहे; आता मी गुरुजींनी सांगितल्याप्रमाणे शूद्र व इतरांसाठी काय आहे ते सांगतो.
शिवेति पदमुच्चार्य भस्मसंमंत्रयेत्सुधीः । सप्तवारमथादाय शिवायेति शिरः क्षिपेत्
‘शिव’ हे शब्द उच्चारून ज्ञानी माणसाने भस्म पवित्र करावे; नंतर सात वेळा घेऊन ‘शिवाय’ असे म्हणून डोक्यावर लावावे.
शंकराय मुखे प्रोक्तं सर्वज्ञाय हृदि क्षिपेत् । स्थाणवे नम इत्युक्त्वा गुह्ये चापि स्वयंभुवे
‘शंकराय’ असे म्हणून तोंडावर, ‘सर्वज्ञाय’ असे म्हणून हृदयावर, ‘स्थानवे नमः’ असे म्हणून गुप्तस्थानी आणि ‘स्वयंभुवे’ असे म्हणून तिथेही भस्म लावावे.
उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्मशुद्धमतः परम् । नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वांगोद्धूलनं स्मृतम्
मंत्र उच्चारून पायांवर शुद्ध भस्म लावावे; मग ‘नमः शिवाय’ असे म्हणून संपूर्ण अंगावर भस्म शिंपडावे.
तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम् । संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत्
भस्म नसेल तर दुर्वा वापरावी; तीही नसेल तर चांदी वापरावी; संध्योपासना व देवीचे जप करून मग देवळात जावे.
देववेदिमथो वापि कल्पितं स्थंडिलं तु वा । मृण्मयं कल्पितं शुद्धं पद्मादिरचनायुतम्
देवाच्या वेदीवर, किंवा तयार केलेल्या चौरंगावर, किंवा स्वच्छ मातीच्या जागी, कमळ वगैरे रेखाटने असलेल्या जागी—
चातुर्वर्णक रंगैश्च श्वेतेनैकेन वा पुनः । विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च
चार वर्णांचे रंगीत पूड, किंवा फक्त पांढऱ्या रंगाने, विविध कमळ, स्वस्तिक वगैरे रेखाटावे—
उत्पलादि गदा शंख त्रिशूलं डमरुं तथा । सरोक्तपंचप्रासादं शिवलिंगमथैव च
नीलकमळ, गदा, शंख, त्रिशूल, डमरू, पाच शिखर असलेले मंदिर आणि शिवलिंग यांची रचना करावी—
सर्वकामफलं वृक्षं कुलकं कोलकं तथा । षट्कोणंचत्रिकोणंचनवकोणमथापिवा
सर्व कामना पूर्ण करणारे वृक्ष, गुच्छ, लहान ढिगारे, सहा कोन, तीन कोन किंवा नऊ कोन असलेली चिन्हे काढावीत—
कोणद्वादशकांदोलां पादुकाव्यजनानि च । चामरच्छत्रयुगलं विष्णुब्रह्मादिकं तथा
बारा कोन असलेली झुला, पादुका, वाळवंट, चामर, छत्रीची जोडी आणि विष्णू, ब्रह्मा वगैरे यांची चिन्हे काढावीत—
चूर्णैर्विरचयेद्वेद्यां धीमान्देवालयेऽपि वा । यत्रापि देवपूजा स्यात्तत्रैवं कल्पयेद्बुधः
बुद्धिमान माणसाने वेदीवर किंवा देवळातही हे सर्व रंगीत पूड वापरून रेखाटावे; जिथे देवपूजा असते तिथे असेच करावे.
स्वहस्तरचितं मुख्यं क्रीतं चैव तु मध्यमम् । याचितं तु कनिष्ठं स्याद्बलात्कारमथाधमम्
स्वतःच्या हाताने केलेले मुख्य, विकत घेतलेले मध्यम, मागून मिळवलेले कनिष्ठ आणि जबरदस्तीने घेतलेले सर्वात नीच समजावे.
अर्हेषु यत्त्वनर्हेषु बलात्कारात्तु निष्फलम् । रक्तशालि जपा स्थाण कलमासित रक्तकैः
योग्य व्यक्तीस दिलेले फळ देते, पण अयोग्य व्यक्तीकडून जबरदस्तीने घेतलेले निष्फळ ठरते; रक्तशाली, जास्वंद, स्थिर वस्तू, काळा हरभरा आणि लाल वस्तू—
तंदुलैर्व्रीहिमात्रोत्थैः कर्णैश्चैव यथाक्रमम् । उत्तमैर्मध्यमैश्चैव कथितैरधमैस्तथा
तांदूळ, ज्वारी किंवा त्यांचे कणसे, योग्यतेनुसार उत्तम, मध्यम किंवा कनिष्ठ असे वापरावे—
पद्मादिस्थापनैरेव तत्सम्यग्यागमाचरेत् । प्रागुत्तरमुखो वापि यदि वा प्राङ्मुखो भवेत्
कमळ वगैरे वस्तू ठेवून योग्य पद्धतीने स्थापना करावी; पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, किंवा फक्त पूर्वेकडे तोंड करून हे करावे.
आसनं च प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् । कौशं चार्म्मं चैलतुल्यं दारवं ताडपत्रकम्
आता मी आसन कसे असावे ते सांगतो, जसे पाहिले आणि ऐकले आहे तसे. ते कुशाचे, कातडीचे, कापडाचे, लाकडाचे किंवा ताडाच्या पानाचे असू शकते.
कांबलं कांचनं चैव राजतं ताम्रमेव च । गोकरीषार्कजैर्वापि आसनं परिकल्पयेत्
आसन लोकरीचे, सोन्याचे, चांदीचे, तांब्याचे किंवा उन्हात वाळवलेल्या गायीच्या शेणाचेही बनवू शकतात.
वैयाघ्रं रौरवं चैव हारिणं मार्गमेव च । चार्मं चतुर्विधं ज्ञेयमथ बंधुकमेव च
चार प्रकारच्या कातड्यांमध्ये वाघ, हरिण, कृष्णमृग आणि रस्त्यावर सापडलेले प्राणी यांचे कातडे येते, तसेच बंधुक नावाचे कातडेही ओळखावे.
यथासंभवमेतेषु ह्यासनं परिकल्पयेत् । कृतपद्मासनो वापि स्वास्तिकासन एव च
या सर्व गोष्टींपैकी जे मिळेल त्यापासून आसन तयार करावे, आणि त्यावर पद्मासन किंवा स्वस्तिकासन घालावे.
दर्भभस्मसमासीनः प्राणानायम्य वाग्यतः । तावत्स देवतारूपो ध्यानं चान्तः समाचरेत्
दर्भा किंवा भस्मावर बसून, श्वास आणि वाणी संयमित ठेवून, मनात देवतेच्या रूपाचे ध्यान करावे.
शिखांते द्वादशांगुल्ये स्थितं सूक्ष्मतनुं शिवम् । अंतश्चरंतं भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु
शिखेच्या टोकावर, बारा बोटांच्या अंतरावर, सूक्ष्म शिवरूप वास करते, जे सर्व प्राण्यांत, विश्वरूपात आणि गुहेत लपलेले असते.
सर्वाभरणसंयुक्तमणिमादि गुणान्वितम् । ध्यात्वा तं धारयेच्चित्ते तद्व्याप्त्या पूरयेत्तनूम्
सर्व अलंकारांनी आणि रत्नांनी सुशोभित, गुणांनी युक्त अशा त्या शिवाचे ध्यान करून, त्याला मनात धरावे आणि त्याच्या तेजाने आपले शरीर भरावे.
तया दीप्त्या शरीरस्थं पापं नाशमुपागतम् । स्वर्णं पारदसंपर्काद्रक्तं श्वेतं यथा भवेत्
त्या तेजामुळे शरीरातील पाप नष्ट होते, जसे सोन्याला पारद्याचा स्पर्श झाल्यावर ते लाल किंवा पांढरे होते.
तद्द्वादशदलावृत्तमष्टपंचत्रिरेव वा । परिकल्प्यासनं शुद्धं तत्र लिंगं निधाय च
बारा, आठ, पाच किंवा तीन पाकळ्यांचे शुद्ध आसन तयार करावे आणि त्यावर लिंग ठेवावे.
गुहास्थितं महेशानं लिंगे संचिंतयेत्तथा । शोधिते कलशे तोयं शोधितं गंधवासितम्
लिंगामध्ये गुहेत वास करणाऱ्या महेश्वराचे ध्यान करावे; आणि शुद्ध केलेल्या कलशात, सुवासिक पाणी ठेवावे.
सुगंधपुष्पं निक्षिप्य प्रणवेनाभिमंत्रितम् । प्राणायामश्च प्रणवः शूद्रेषु न विधीयते
सुगंधी फुले ठेवून, ओंकाराने अभिमंत्रित करावी; मग प्राणायाम करावा. पण शूद्रांसाठी ओंकार सांगितलेला नाही.
प्राणायामपदे ध्यानं शिवेत्योङ्कारमंत्रणम् । गंधपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याणि यानि च
प्राणायाम करताना 'शिव' आणि ओंकार या मंत्राने ध्यान करावे; आणि पूजा करण्यासाठी गंध, फुले, अक्षता व इतर साहित्य वापरावे.
तानि स्थाप्य समीपे तु ततः संकल्पयिष्यते । शिवपूजां करिष्यामि शिवतुष्ट्यर्थमेव च
ही सर्व पूजेची सामग्री जवळ ठेवावी आणि मग संकल्प करावा – 'मी शिवाची पूजा करणार आहे, शिवाला संतुष्ट करण्यासाठी.'
इति संकल्पयित्वा तु तत आवाहनादिकम् । कृत्वा तु स्नानपर्यंतं ततः स्नानं प्रकल्पयेत्
असा संकल्प केल्यावर, आवाहन वगैरे विधी करून, स्नानापर्यंतची तयारी करावी आणि मग स्नानाची व्यवस्था करावी.