यत्रेशनिंदनं भद्रे तत्र नो मरणं व्रतम् । इत्युक्त्वाथ नखाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरोगतः
जिथे भगवंताची निंदा होते, तिथे मी मरण पत्करणार नाही, हे माझं व्रत आहे, हे सौम्ये. असं म्हणून श्रीहरिने आपल्या नखांनी स्वतःचं डोकं कापण्याचा निर्धार केला.
महेशस्तु करं गृह्य प्राह मा साहसं कृथाः । पार्वतीवचनं सर्वं प्रियं मम तवाप्रियम्
मग महेश्वराने त्याचा हात धरून सांगितलं, 'असं उतावळेपण करू नकोस. पार्वतीचं प्रत्येक वचन मला प्रिय आहे, पण तुला ते अप्रिय वाटतं.'
ममाप्रियं हृषीकेश कर्तुं यत्किंचिदिष्यते । ओमित्युक्त्वाथ भगवांस्तूष्णींभूतोऽभवद्धरिः
'हृषीकेशा, जे काही तू करायला इच्छितोस, ते मला अप्रिय आहे.' असं म्हणून भगवंत हरिने 'ॐ' उच्चारून मौन धारण केलं.
हनुमानथ देवाय व्यज्ञापयदिदं वचः । अर्थयामि विनिष्कामं मम पूजाव्रतं तथा
मग हनुमानाने त्या देवतेला विनंती केली, 'माझ्या पूजेचं व्रत मी निष्काम भावनेने पूर्ण करू दे, अशी मी प्रार्थना करतो.'
पूजार्थमप्यहं गच्छे ममानुज्ञातुमर्हसि । शंकर उवाच- कस्य पूजा क्व वा पूजा किं पुष्पं किं दलं वद
'फक्त पूजेच्या हेतूने मला जाऊ द्यावं, अशी मी तुझी परवानगी मागतो.' शंकर म्हणाले, 'कोणाची पूजा? कुठे पूजा करणार? कोणतं फूल, कोणतं पान वापरणार — सांग.'
को गुरुः कश्च मंत्रस्ते कीदृशं पूजनं तथा । एवं वदति देवेशे हनूमानतिकंपितः
'तुझा गुरु कोण? तुझा मंत्र कोणता? कशा प्रकारची पूजा आहे?' असं देवाधिदेव विचारू लागले, तेव्हा हनुमान फारच घाबरला.
वेपमानसमस्तांगः स्तोतुमेव प्रचक्रमे । हनूमानुवाच- नमो देवाय महते शंकरायामितात्मने
संपूर्ण शरीर थरथरत असताना हनुमान स्तुती म्हणू लागला. हनुमान म्हणाला:
योगिने योगधात्रे च योगिनां गुरवे नमः । योगिगम्याय देवाय ज्ञानिनां पतये नमः
महान देव, अनंतस्वरूप शंकर, योगी, योगाचा आधार, योग्यांचा गुरु — तुम्हाला माझा नमस्कार.
वेदानां पतये तुभ्यं देवानां पतये नमः । ध्यानायध्यनगम्याय धातॄणां गुरवे नमः
योग्यांना गम्य असणाऱ्या, ज्ञानींचे स्वामी, वेदांचे अधिपती, देवांचे अधिपती, ध्यानाने गम्य असणाऱ्या, सृष्टीकर्त्यांचे गुरु — तुम्हाला नमस्कार.
शिष्टायशिष्टगम्याय भूम्यादि पतये नमः । नमस्तेत्यादिना वेदवाक्यानां निधये नमः
श्रेष्ठांना गम्य आणि अगम्य अशा, पृथ्वी व पंचमहाभूतांचे स्वामी, 'नम:' या वेदवाक्यांचा आधार असणाऱ्या — तुम्हाला नमस्कार.
आतनुष्वेतिवाक्यैश्च प्रतिपाद्याय ते नमः । अष्टमूर्ते नमस्तुभ्यं पशूनांपतये नमः
'आतन्ुषु' अशा वचनांनी ओळखल्या जाणाऱ्या, अष्टमूर्ती असणाऱ्या, सर्व प्राण्यांचे स्वामी — तुम्हाला नमस्कार.
त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय सोमसूर्याग्निलोचन । सुभृंगराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियाय ते
त्र्यंबक, त्रिनेत्र, ज्यांच्या डोळ्यांत चंद्र, सूर्य आणि अग्नी आहेत, सुभृंग, राजधत्तूर आणि द्रोण यांच्या फुलांना प्रिय असणाऱ्या — तुम्हाला नमस्कार.
बृहतीपूगपुंनाग चंपकादिप्रियाय च । नमस्तेस्तु नमस्तेस्तु भूय एव नमोनमः
बृहती, पुग, पुन्नाग, चंपक आणि इतर फुलांना प्रिय असणाऱ्या — तुम्हाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
शिवो हरिमथ प्राह मा भैषीर्वद मेऽखिलम् । हनुमानुवाच- शिवलिगार्चनं कार्यं भस्मोद्धूलितदेहिना
शिवाने मग हरिला सांगितलं, 'घाबरू नकोस, सर्व काही मला सांग.' हनुमान म्हणाला: 'ज्याचं शरीर भस्माने लिंपलेलं आहे, त्याने शिवलिंगाची पूजा करावी.'
दिवासंपादितैस्तोयैः पुष्पाद्यैरपि तादृशैः । देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजाविधिं शुभम्
'दिवसा मिळवलेल्या पाण्याने व फुलांनी आणि अशाच इतर वस्तूंनी पूजा करावी. हे देव, मी तुला शुभ शिवपूजेची विधी सांगतो.'
सायंकाले तु संप्राप्ते अशिरः स्नानमाचरेत् । क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य द्विरग्रधीः
'संध्याकाळी आली की, ज्याचं डोकं नाही त्याने स्नान करावं; धुतलेले, सुकवलेले वस्त्र परिधान करावं, शुद्धी करून पूर्वेकडे तोंड करून बसावं.'
अथ भस्म समादाय आग्नेयं स्नानमाचरेत् । प्रणवेन समामंत्र्याप्यष्टवारमथापि वा
'मग भस्म घेऊन, अग्निस्नान करावं; प्रणव मंत्राने ते आमंत्रण करून, आठ वेळा जरी केलं तरी चालेल.'
पंचाक्षरेण मंत्रेण नाम्ना वा येनकेनचित् । सप्ताभिमंत्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत्
'पंचाक्षरी मंत्राने किंवा कोणत्याही नावाने, सात वेळा मंत्रित केलेलं भस्म, दर्भ हातात घेऊन उचलावं.'
ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसि पातयेत् । तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत्
‘ईशानः सर्वविद्यानाम्’ असे म्हणून भस्म डोक्यावर लावावे; ‘तत्पुरुषाय विद्महे’ असे म्हणून तोंडावर भस्म शिंपडावे.
अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत् । वामदेवाय नम इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत्
‘अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यः’ असे म्हणून छातीवर भस्म लावावे; ‘वामदेवाय नमः’ असे म्हणून गुप्तस्थानी भस्म लावावे.
सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः । उद्धूलयेत्समस्तांगे प्रणवेन विचक्षणः
‘सद्योजातं प्रपद्यामि’ असे म्हणून पायांवर भस्म लावावे; त्यानंतर ‘ॐ’ या प्रणवाने शरीरभर भस्म शिंपडावे.
त्रैवर्णिकानामुदितः स्नानादिविधिरुत्तमः । शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथा
त्रिवर्णीयांसाठी हा स्नान व इतर विधी उत्तम सांगितला आहे; आता मी गुरुजींनी सांगितल्याप्रमाणे शूद्र व इतरांसाठी काय आहे ते सांगतो.
शिवेति पदमुच्चार्य भस्मसंमंत्रयेत्सुधीः । सप्तवारमथादाय शिवायेति शिरः क्षिपेत्
‘शिव’ हे शब्द उच्चारून ज्ञानी माणसाने भस्म पवित्र करावे; नंतर सात वेळा घेऊन ‘शिवाय’ असे म्हणून डोक्यावर लावावे.
शंकराय मुखे प्रोक्तं सर्वज्ञाय हृदि क्षिपेत् । स्थाणवे नम इत्युक्त्वा गुह्ये चापि स्वयंभुवे
‘शंकराय’ असे म्हणून तोंडावर, ‘सर्वज्ञाय’ असे म्हणून हृदयावर, ‘स्थानवे नमः’ असे म्हणून गुप्तस्थानी आणि ‘स्वयंभुवे’ असे म्हणून तिथेही भस्म लावावे.
उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्मशुद्धमतः परम् । नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वांगोद्धूलनं स्मृतम्
मंत्र उच्चारून पायांवर शुद्ध भस्म लावावे; मग ‘नमः शिवाय’ असे म्हणून संपूर्ण अंगावर भस्म शिंपडावे.
तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम् । संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत्
भस्म नसेल तर दुर्वा वापरावी; तीही नसेल तर चांदी वापरावी; संध्योपासना व देवीचे जप करून मग देवळात जावे.
देववेदिमथो वापि कल्पितं स्थंडिलं तु वा । मृण्मयं कल्पितं शुद्धं पद्मादिरचनायुतम्
देवाच्या वेदीवर, किंवा तयार केलेल्या चौरंगावर, किंवा स्वच्छ मातीच्या जागी, कमळ वगैरे रेखाटने असलेल्या जागी—
चातुर्वर्णक रंगैश्च श्वेतेनैकेन वा पुनः । विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च
चार वर्णांचे रंगीत पूड, किंवा फक्त पांढऱ्या रंगाने, विविध कमळ, स्वस्तिक वगैरे रेखाटावे—
उत्पलादि गदा शंख त्रिशूलं डमरुं तथा । सरोक्तपंचप्रासादं शिवलिंगमथैव च
नीलकमळ, गदा, शंख, त्रिशूल, डमरू, पाच शिखर असलेले मंदिर आणि शिवलिंग यांची रचना करावी—
सर्वकामफलं वृक्षं कुलकं कोलकं तथा । षट्कोणंचत्रिकोणंचनवकोणमथापिवा
सर्व कामना पूर्ण करणारे वृक्ष, गुच्छ, लहान ढिगारे, सहा कोन, तीन कोन किंवा नऊ कोन असलेली चिन्हे काढावीत—