यस्मादुद्भूतमैश्वर्यं यस्मिन्कस्मिंश्च वर्तते । तस्मिन्नीश्वरशब्दोऽपि प्रोच्यते मुनिभिस्तथा । निरुपाधीश्वरत्वं हि वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जिथे जेथे ऐश्वर्य प्रकट होते किंवा अस्तित्वात असते, तिथे 'ईश्वर' हा शब्द ऋषी वापरतात; कारण उपाधीशिवाय असलेले ईश्वरत्व वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
आत्मेश्वर इति प्रोक्तो वेदवादैः सनातनैः । तस्मान्महेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
'आत्मेश्वर' असे त्याला सनातन वेदवचनांनी संबोधले आहे; म्हणूनच महेश्वरत्व वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
असौ त्रिपाद्विभूतेस्तु लीलया अपि चेश्वरः । विभूतिद्वयमैश्वर्यं तस्यैव सकलात्मनः
तोच आपल्या लीलांनी त्रिपाद विभूतींचा स्वामी आहे; हे द्वैविध्य ऐश्वर्य त्याच सर्वात्म्यात आहे.
श्रीभूनीलापतिर्योसावीश्वरस्स उदाहृतः । तस्मात्सर्वेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जो श्री, भू आणि निळा यांचा स्वामी आहे, त्याला ईश्वर असे म्हटले जाते; म्हणूनच सर्वांचा स्वामीपणा वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
असौ यज्ञेश्वरो यज्ञो यज्ञभुक्यज्ञकृद्विभुः । यज्ञभुग्यज्ञपुरुषः स एव परमेश्वरः
तोच यज्ञाचा स्वामी, यज्ञस्वरूप, यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञ करणारा आणि सर्वव्यापी आहे; यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञपुरुष, तोच परमहेश्वर आहे.
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ता व्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्संनिधानादपयांति सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे
यज्ञाचा स्वामी, सर्व हविर्द्रव्यांचा आणि काव्यांचा भोक्ता, अविनाशी हरि, हा येथे ईश्वर आहे; त्याच्या उपस्थितीमुळे सर्व राक्षस आणि असुर त्वरित निघून जातात.
योऽसौ विराट्त्वमापन्नो हरिर्भूतो जनार्दनः । संतर्पयति लोकांस्त्रीन्स एव परमेश्वरः
जो विराट रूप धारण करणारा, हरि, जनार्दन आहे, तोच तीनही लोकांचे पालन करतो; तोच परमहेश्वर आहे.
येन पूर्णेन हविषा देवा यज्ञमतन्वत । तस्माद्यज्ञात्समुत्पन्ना ये के चोभयादतः
ज्याने संपूर्ण हविर्द्रव्यांनी देवांनी यज्ञ केला, त्या यज्ञातून दोन्ही बाजूंनी जे जे भोगतात ते सर्व उत्पन्न झाले.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । तस्मादश्वा अजायंत गावश्च पुरुषादयः
त्या यज्ञातून सर्व हविर्द्रव्ये, ऋच आणि साम गीते उत्पन्न झाली; त्यातून घोडे, गायी आणि माणसेही निर्माण झाली.
पुरुषस्य तनोरस्य सर्वयज्ञमयस्य वै । हरेः सर्वं समुद्भूतं जगत्स्थावरजंगमम्
या सर्व यज्ञमय पुरुषाच्या देहातून, हरीपासून, स्थावर आणि जंगम असे सर्व जग उत्पन्न झाले आहे.
मुखबाहूरुपादाः स्युस्तस्य वर्णा यथाक्रमम् । पद्भ्यां तु पृथिवी तस्य शिरसा द्यौरजायत
त्याच्या तोंडापासून, हातांपासून, मांड्यांपासून आणि पायांपासून अनुक्रमे चार वर्ण निर्माण झाले; त्याच्या पायांपासून पृथ्वी आणि डोक्यापासून आकाश उत्पन्न झाले.
मनसश्चंद्रमा जातश्चक्षुषश्च प्रभाकरः । मुखादग्निः सहस्राक्षो वायुः प्राणात्सदागतिः
त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यांपासून सूर्य, तोंडातून अग्नी आणि इंद्र, श्वासातून नेहमी वाहणारा वारा निर्माण झाला.
नाभेर्विरिंचिर्गगनं जगत्सर्वं चराचरम् । यस्मात्सर्वं समुद्भूतं जगद्विष्णोः सनातनात्
त्याच्या नाभीतून ब्रह्मा आणि आकाश निर्माण झाले; संपूर्ण जग, जड आणि जंगम, या सनातन विष्णूपासून उत्पन्न झाले.
तस्मात्सर्वमयो विष्णुर्नारायण इतीरितः । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं पुनः संग्रसते हरिः
म्हणून सर्वांचा समावेश असलेला विष्णू नारायण म्हणून ओळखला जातो; असे सर्व जग निर्माण करून पुन्हा तो हरि ते आपल्यात सामावून घेतो.
निजलीलासमुद्भूतं तान्तवं चोर्णनाभिवत् । ब्रह्माणमिंद्रं रुद्रं च यमं वरुणमेव च
जसा कोळी आपल्या खेळातून जाळे काढतो आणि पुन्हा ते मागे घेतो, तसा तो ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, यम आणि वरुण यांनाही मागे घेतो.
निगृह्य हरते यस्मात्तस्माद्धरिरहोच्यते । असावेकार्णवीभूते मायावटतले पुमान्
तो सर्वांना आवरतो आणि मागे घेतो म्हणून त्याला हरि असे म्हणतात; जेव्हा सर्व जग महाप्रलयाच्या सागरात विलीन होते, मायेच्या पृष्ठभागावर तो पुरुष उरतो.
जगत्स्वजठरे कृत्वा शेते तस्मिन्सनातनः । आसीदेको हि वै चात्र विष्णुर्नारायणोऽच्युतः
तो सनातन परमेश्वर जग आपल्या उदरात ठेवून तेथे विश्रांती घेतो; त्या वेळी येथे एकटाच विष्णू, नारायण, अच्युत अस्तित्वात होता.
न ब्रह्मा न च रुद्रश्च न देवा न महर्षयः । नेमे द्यावापृथिव्यौ च न सोमो न च भास्करः
तेव्हा ब्रह्मा नव्हता, रुद्र नव्हता, देव नव्हते, महर्षी नव्हते; आकाश आणि पृथ्वी नव्हते, सोम आणि सूर्यही नव्हते.
न नक्षत्राणि लोकाश्च न चांडं महदावृतम् । यस्माज्जगद्वृतं तेन सकलं हरिणा शुभे
तेव्हा तारे नव्हते, लोक नव्हते, मोठ्या आवरणाने वेढलेले अंड नव्हते; कारण त्या वेळी संपूर्ण जग हरिने व्यापले होते, हे शुभे.
सृष्टं पुनस्तथा सर्गे तस्मान्नारायणस्स्मृतः । तस्य दास्यं चतुर्थ्यानु मंत्रे प्रोक्तं तु पार्वति
पुन्हा सृष्टीच्या वेळी सर्व काही त्याच्यापासून निर्माण झाले; म्हणून त्याला नारायण म्हणतात. त्या मंत्राच्या चौथ्या विभक्तीत त्याची सेवा सांगितली आहे, पार्वती.
दासभूतमिदं तस्य ब्रह्माद्यं सकलं जगत् । एवमर्थं विदित्वा वै पश्चान्मंत्रं प्रयोजयेत्
हे संपूर्ण जग, ब्रह्मापासून सुरू होऊन, त्याचा दास आहे; हे अर्थ समजून मग मंत्राचा उपयोग करावा.
अविदित्वा तु मन्त्रार्थं सिद्धिं नैवाधिगच्छति । न तु भुक्तिं च भक्तिं च न च मुक्तिं वरानने
मंत्राचा अर्थ न समजता कोणीही सिद्धी मिळवत नाही; ना भोग, ना भक्ती, ना मुक्ती मिळते, हे सुंदर मुखवाली.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे मंत्रार्थोपदेशोनाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादातील 'मंत्रार्थोपदेश' नावाचा दोनशे सहाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
पार्वत्युवाच- विस्तरेण मयाचक्ष्व मंत्रार्थपदगौरवम् । ईश्वरस्य स्वरूपं च तद्विभूतिगुणांस्तथा
पार्वती म्हणाली: मंत्रातील शब्दांचे महत्त्व, ईश्वराचे खरे स्वरूप आणि त्याच्या विभूती व गुण यांचे तपशीलवार वर्णन मला सांग.
तद्विष्णोः परमं धामव्यूहभेदांस्तथा हरेः । सर्वमाख्याहि तत्त्वेन मम सर्वसुरेश्वर
त्या विष्णूचे परमधाम, हरीच्या रूपांचे विभाग, आणि सर्व काही खरेखुरे मला सांग, सर्व देवांचे स्वामी.
ईश्वर उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः । विभूतिगुणसंघातं तदवस्थात्मकं हरेः
ईश्वर म्हणाला: देवी, ऐक, मी परमात्म्याचे खरे स्वरूप, त्याच्या विभूती व गुणांचा संग्रह, आणि हरीच्या अवस्थांचे वर्णन सांगतो.
यः परः पुरुषो विष्णुर्नारायण उदाहृतः । स ईश्वरश्च जगतां परमात्मा सनातनः
जो परम पुरुष विष्णू नारायण म्हणून ओळखला जातो, तोच जगाचा स्वामी, सनातन परमात्मा आहे.
विश्वतः पाणिपादश्च चक्षुष्मान्विश्वतः प्रभुः । विश्वानि भुवनान्यस्मिन्धामानि परमाणि वै
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळेही सर्वत्र आहेत; तो प्रभू सर्व जगात व्यापलेला आहे आणि त्याच्यात सर्व श्रेष्ठ धामे आहेत.
धारयन्सोऽप्यत्यतिष्ठेन्मनांसि च मनीषिणाम् । एवं बहुस्वरूपः सञ्छ्रीपतिः पुरुषोत्तमः । ईश्वरर्य्या सहभोगार्थं दिव्यमंगलरूपवान्
सर्वांना आधार देऊनही, त्या ज्ञानी लोकांच्या मनालाही हरवणारा, तो श्रीपतिं परमपुरुष अनेक रूपांनी प्रकट झाला. तो दिव्य आणि मंगल स्वरूप धारण करून, ईश्वर्येसोबत आनंदासाठी प्रकट झाला.
बृहच्छरीरोऽग्निसमानरूपो युवा कुमारत्वमुपेयिवान्हरिः । रेमे श्रियासौ जगतां जनन्या स्वज्योत्स्नया चंद्रइवामृतांशुः
हरि विशाल देहाचा, अग्नीसारखा तेजस्वी, तरुणपण धारण करून, जगाची जननी असलेल्या श्रीसह रमला. स्वतःच्या तेजाने तो चंद्रासारखा अमृतकिरणांनी उजळून गेला.