अपरं हि गजं शुक्रः प्रह्लादो रथमुत्तमम् । वृषपर्वा रथवरं बलिस्तुरगमुत्तमम्
शुक्र दुसऱ्या हत्तीवर बसला, प्रह्लाद उत्तम रथावर, वृषपर्वा सुंदर रथावर आणि बळी उत्कृष्ट घोड्यावर बसून आले.
आगतानथ तान्सर्वानाज्ञाय स तु गौतमः । सशिष्यो निर्जगामाथ ह्यादायार्घ्यादिकं त्वरा
सर्वजण आलेले पाहून गौतम आपल्या शिष्यांसह, पाणी आणि इतर आदरार्थ वस्तू घेऊन लवकर बाहेर गेला.
गौतमं चापि ते वीक्ष्यावरुह्य च गजादिकात् । नमश्चक्रुरथो दैत्यास्तं नमस्कृत्य भार्गवम्
गौतमांना पाहून, ते सर्वजण आपल्या हत्ती व इतर वाहनांवरून खाली उतरले. त्या दैत्यांनी प्रथम त्यांना नमस्कार केला आणि मग भृगुकुळातील त्या ऋषीलाही वंदन केले.
आलिंग्य राक्षसान्सर्वान्पूजयित्वा यथाविधि । सेनायाः सन्निवेशं च चकार मुनिपुंगवः
त्या सर्व राक्षसांना प्रेमाने मिठी मारून, योग्य रीतीने त्यांचा सन्मान केला. मग त्या थोर ऋषीने सैन्याचा तळ नीटपणे मांडला.
पादौ प्रक्षाल्य शुक्रस्य जलं मूर्ध्नि धृतं तथा । विचित्रफलसंयुक्तं दत्तवानर्हणं मुनिः
शुक्राचार्यांच्या पायांना पाणी घालून ते स्वच्छ केले, मग ते पाणी त्यांच्या डोक्यावर ठेवले. त्या ऋषीने विविध फळांनी सजवलेली आदराची भेट त्यांना दिली.
वापीतडागसरसी स्नानपूर्वकृत क्रियाः । संगमे वर्तमाने तु गौतमस्याश्रमे शुभे
तळे, सरोवर आणि जलाशयात स्नान करून, सर्वांनी आवश्यक विधी पार पाडले आणि मग गौतमांच्या पवित्र आश्रमात एकत्र आले.
तद्गेहं तु प्रविश्याथ राक्षसास्सपुरोहिताः । देवपूजाप्रपत्तिं च चक्रुः सर्वे द्विजालये
नंतर, राक्षस आणि त्यांचे पुरोहित त्या घरात प्रवेशले आणि सर्वांनी द्विजांच्या निवासात देवांची पूजा केली.
सद्यः प्रकल्पितायां च वेद्यां शुक्रोऽयजच्छिवम् । तस्यैव वामभागे तु प्रह्लादोयजदच्युतम्
तेथे लगेचच वेदी तयार केली गेली. शुक्राचार्यांनी त्या वेदीवर शिवाची पूजा केली आणि त्याच्या डाव्या बाजूला प्रह्लादाने अच्युताची पूजा केली.
सोमं च बलिरप्येवमन्ये चासुरपुंगवाः । अथ बाणोऽयजद्देवमेकमेव त्रियंबकम्
बलीने सोमदेवाची पूजा केली आणि इतर असुरश्रेष्ठांनीही तसेच केले. मग बाणाने एकट्या त्र्यंबकाची पूजा केली.
शुक्रोपि भगवन्तन्तमुमानाथमपूजयत् । गौतमोप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शंकरम्
शुक्राचार्यांनीही उमापतीची भक्तीपूर्वक पूजा केली. गौतम ऋषींनी दुपारी शंकराची पूजा केली.
सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुंड्रकम्
सर्वजण पांढऱ्या वस्त्रात होते, अंगावर भस्म लावलेले होते. त्यांनी प्रत्येक ठिकाणी पांढऱ्या भस्माने त्रिपुंड लावले.
नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपंचकम्
सर्वांनी भृगुकुळातील त्या ऋषीला वंदन करून, पंचमहाभूतांची शुद्धी केली. हृदयाच्या कमळामध्ये एक जागा आहे, जिथे पंचमहाभूत असतात.
तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलानलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम्
त्यांच्या मध्ये एक मोठे आकाश आहे, त्या आकाशात निर्मळ अग्नी आहे. त्या अग्नीच्या मध्यभागी तेजस्वी, शुभ महेशाचा ध्यान करावे.
अज्ञानसंयुतं भूतं शमलं सर्वसंगतम् । तद्देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना
अज्ञान आणि मलिनतेने युक्त, सर्व गोष्टींशी जोडलेले जे शरीर आहे, ते आकाशरूपी दिव्यात ज्ञानरूपी अग्नीने जाळावे.
आकाशस्यावृतं चाहं दग्ध्वाऽऽकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमयो वायुमग्निभूतं तदा दहेत्
आकाशाने वेढलेले जे आहे ते जाळून, मग आकाशही जाळावे. आकाश जाळल्यावर, आकाश व अग्नीमिश्रित वायू जाळावा.
अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत्
मग पाण्याचे तत्त्व आणि पृथ्वीचे तत्त्व जाळावे. त्यांच्याशी जोडलेले गुण जाळून, शेवटी शरीरही जाळावे.
एवं दहित्वा भूतानि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम्
अशा प्रकारे, ज्ञानरूपी अग्नीने पंचमहाभूत जाळल्यावर, त्या ज्योतीच्या मध्यभागी असलेल्या विष्णूचे दर्शन घेऊन जीव आनंदाने भरून जातो.
निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः
शिवाचे किरण चंद्राच्या प्रकाशासारखे दिसतात; त्या शिवाच्या अंगातून निर्माण झालेले किरण अमृतरसाने भरलेले असतात.
सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चन्द्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः
मग ती ज्वाळा अगदी शीतल, शांत होते, जणू काही चंद्रकिरणांसारखी. अमृताच्या धारांनी ती पूर्ती भरून जाते आणि तो प्रवाह घनदाट होतो.
क्रमेण प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम्
हळूहळू, पंचमहाभूतांचा समूह त्या प्रवाहात बुडत आहे, असे ध्यानात घ्यावे आणि मग त्या सर्वोच्च तत्त्वाचा विचार करावा.
इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते एव शुद्धः । पूजां कर्तुं जाप्यकर्म्मापि पश्चाद्देवध्याने ब्रह्महत्यादि हानिः
अशा प्रकारे पंचमहाभूतांची शुद्धी केल्यावर, माणूस विधी करण्यास योग्य होतो आणि खरोखरच शुद्ध होतो. ही शुद्धता झाल्यावरच तो पूजा किंवा जप करू शकतो आणि देवाचे ध्यान केल्याने ब्रह्महत्येसारखे पाप नष्ट होतात.
एवं ध्यात्वा चंद्रदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पंचाक्षरेणार्चनमव्ययं तु
अशा प्रकारे चंद्रासारख्या तेजाचे ध्यान करून, ते ध्यानाने लवकरच शिवलिंगात स्थापन करावे. त्या प्रकाशाच्या मध्यभागी सदा शिवाचे चिंतन करावे आणि पंचाक्षरी मंत्राने अविनाशी परमेश्वराची पूजा करावी.
आवाहनादीनुपचारांस्तथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । उदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिछन्नं सर्वमेवेह पीठम्
मग, पूर्वीप्रमाणेच आवाहन वगैरे उपचार करून, शंकराचे स्नान करावे. आसन उडुंबराच्या लाकडाचे, चांदीचे किंवा सोन्याचे असावे, ते वस्त्राने किंवा इतर काहीने झाकावे. येथे आसन असेच तयार करावे.
अंते कृत्वा बुद्बुदानां च वृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च
शेवटी, प्रत्येक आसनावर फुग्यांची (बुडबुड्यांची) वृष्टी करावी आणि प्रत्येक आसनासमोर एक नाग ठेवावा. वरच्या आसनावर दोन नाग ठेवावेत – देवाजवळ उजवीकडे आणि डावीकडे.
जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादश प्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम्
नागांच्या मध्ये जाईचे फूल ठेवावे, मध्ये वस्त्र ठेवावे, बारा पट प्रमाणात. त्या मधोमध अत्यंत शुभ्र वस्त्र असावे आणि त्या ठिकाणी आसनावर स्थापन केलेल्या लिंगरूप महेशाची पूजा करावी.
एवं कृत्वा बाणमुख्या दितीशा दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्री तिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्च प्रपूज्य
असे केल्यावर, उत्तम बाण दिती देवीला अर्पण करावा आणि पंचगंध, अष्टगंध अर्पण करावे. फुलांनी, पानांनी, शुभ तीळ, अक्षता आणि तिळासोबत किंवा केवळ अक्षता यांनी पूजा करावी.
धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्रतत्रापि चक्रुः
विधीप्रमाणे धूप अर्पण करावा, नंतर दीप द्यावा आणि सांगितलेली उपाहारे द्यावीत. उरलेली पूजा पूर्ण करून, सर्वांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी गाणे आणि नृत्य केले.
अथास्मिन्नंतरे गौतमस्यप्राप्तः शिष्यः शंकरात्मेति नाम्ना
तेवढ्यात, गौतमाचा शिष्य शंकरात्मा नावाचा तेथे आला.
उन्मत्तवेशो दिग्वासा अनेकावृतिमाश्रितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिच्चंडालसन्निभः
तो वेडसर दिसत होता, अंगावर वस्त्र नव्हते, अनेकदा गुंडाळलेला होता. कधी तो श्रेष्ठ ब्राह्मणासारखा वाटे, तर कधी चांडाळासारखा दिसे.
क्वचिच्छूद्र समो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति
कधी तो शूद्रासारखा, कधी योगी किंवा तपस्वी वाटे. तो कधी गर्जना करी, उडी मारी, नाचत, स्तुती करत आणि गात असे.