यस्तु द्रष्टा च द्रष्टव्यं श्रोता श्रोतव्यमेव च । स्प्रष्टा च स्पर्शितव्यश्च ध्याता ध्यातव्यमेव च
जो पाहणारा आणि पाहिला जाणारा, ऐकणारा आणि ऐकला जाणारा, स्पर्श करणारा आणि स्पर्शिला जाणारा, ध्यान करणारा आणि ध्यान केला जाणारा आहे.
वक्ता च वाच्यं ज्ञाता च ज्ञातव्यं चिदचिज्जगत् । तच्च सर्वं हरिः श्रीशो नारायण उदाहृतः
जो बोलणारा आणि बोलला जाणारा, जाणणारा आणि जाणला जाणारा, सजीव आणि निर्जीव जग—हे सगळं हरि, श्रीस्वामी, नारायण म्हणून ओळखलं जातं.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स लोकान्सर्वतो व्याप्य अत्यतिष्ठद्दशांगुलम्
पुरुषाच्या हजारो डोक्यांनी, हजारो डोळ्यांनी आणि हजारो पायांनी तो सर्व जग व्यापून, दहा बोटांनी त्यापलीकडे विस्तारलेला आहे.
यद्भूतं यच्च भव्यं तत्सर्वं नारायणो हरिः । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेन विराट्पुमान्
जे काही पूर्वी होतं आणि जे काही पुढे होईल, ते सर्व नारायण, हरि आहे; तोच अमरत्वाचा स्वामी आणि अन्नावर आधारलेला विराट पुरुष आहे.
स एव पुरुषो विष्णुर्वासुदेवोऽच्युतो हरिः । हिरण्मयोऽथ भगवान्सोऽमृतः शाश्वतः शिवः
तोच पुरुष विष्णू, वासुदेव, अच्युत, हरि आहे; तो सोन्यासारखा तेजस्वी, भगवंत, अमर, शाश्वत आणि मंगलमय आहे.
पतिर्विश्वस्य जगतः सर्वलोकेश्वरं प्रभुः । हिरण्यगर्भाः सविता अनंतोऽसौ महेश्वरः
तोच या विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा अधिपती आणि प्रभू आहे; तो हिरण्यगर्भ, सविता, अनंत आणि महेश्वर आहे.
भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । वर्त्तते निरुपाधिश्च वासुदेवोऽखिलात्मनि
'भगवंत' आणि 'पुरुष' हे शब्द त्याच्यासाठी वापरले जातात; वासुदेव हा सर्वांचा आत्मा असून तो कोणत्याही उपाधीशिवाय अस्तित्वात आहे.
ईश्वरो भगवान्विष्णुः परमात्मा जगत्सुहृत् । शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः
ईश्वर, भगवंत विष्णू, हा परमतत्त्व, जगाचा मित्र आहे; तोच चराचराचा एकमेव शासक आणि यतींचे सर्वोच्च ध्येय आहे.
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः
जो वेदांच्या आरंभी स्वरूपात सांगितला आहे आणि वेदांच्या शेवटी स्थिर आहे, ज्याचे स्वरूप प्रकृतीत विलीन झाले आहे, तोच परम महेश्वर आहे.
योसावकारो वै विष्णुर्योऽसौ नारायणो हरिः । स एव पुरुषो नित्यः परमात्मा महेश्वरः
तीच मूर्ती विष्णू आहे, तीच नारायण, हरि आहे; तोच नित्य पुरुष, परमतत्त्व आणि महेश्वर आहे.
यस्मादुद्भूतमैश्वर्यं यस्मिन्कस्मिंश्च वर्तते । तस्मिन्नीश्वरशब्दोऽपि प्रोच्यते मुनिभिस्तथा । निरुपाधीश्वरत्वं हि वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जिथे जेथे ऐश्वर्य प्रकट होते किंवा अस्तित्वात असते, तिथे 'ईश्वर' हा शब्द ऋषी वापरतात; कारण उपाधीशिवाय असलेले ईश्वरत्व वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
आत्मेश्वर इति प्रोक्तो वेदवादैः सनातनैः । तस्मान्महेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
'आत्मेश्वर' असे त्याला सनातन वेदवचनांनी संबोधले आहे; म्हणूनच महेश्वरत्व वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
असौ त्रिपाद्विभूतेस्तु लीलया अपि चेश्वरः । विभूतिद्वयमैश्वर्यं तस्यैव सकलात्मनः
तोच आपल्या लीलांनी त्रिपाद विभूतींचा स्वामी आहे; हे द्वैविध्य ऐश्वर्य त्याच सर्वात्म्यात आहे.
श्रीभूनीलापतिर्योसावीश्वरस्स उदाहृतः । तस्मात्सर्वेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जो श्री, भू आणि निळा यांचा स्वामी आहे, त्याला ईश्वर असे म्हटले जाते; म्हणूनच सर्वांचा स्वामीपणा वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
असौ यज्ञेश्वरो यज्ञो यज्ञभुक्यज्ञकृद्विभुः । यज्ञभुग्यज्ञपुरुषः स एव परमेश्वरः
तोच यज्ञाचा स्वामी, यज्ञस्वरूप, यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञ करणारा आणि सर्वव्यापी आहे; यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञपुरुष, तोच परमहेश्वर आहे.
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ता व्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्संनिधानादपयांति सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे
यज्ञाचा स्वामी, सर्व हविर्द्रव्यांचा आणि काव्यांचा भोक्ता, अविनाशी हरि, हा येथे ईश्वर आहे; त्याच्या उपस्थितीमुळे सर्व राक्षस आणि असुर त्वरित निघून जातात.
योऽसौ विराट्त्वमापन्नो हरिर्भूतो जनार्दनः । संतर्पयति लोकांस्त्रीन्स एव परमेश्वरः
जो विराट रूप धारण करणारा, हरि, जनार्दन आहे, तोच तीनही लोकांचे पालन करतो; तोच परमहेश्वर आहे.
येन पूर्णेन हविषा देवा यज्ञमतन्वत । तस्माद्यज्ञात्समुत्पन्ना ये के चोभयादतः
ज्याने संपूर्ण हविर्द्रव्यांनी देवांनी यज्ञ केला, त्या यज्ञातून दोन्ही बाजूंनी जे जे भोगतात ते सर्व उत्पन्न झाले.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । तस्मादश्वा अजायंत गावश्च पुरुषादयः
त्या यज्ञातून सर्व हविर्द्रव्ये, ऋच आणि साम गीते उत्पन्न झाली; त्यातून घोडे, गायी आणि माणसेही निर्माण झाली.
पुरुषस्य तनोरस्य सर्वयज्ञमयस्य वै । हरेः सर्वं समुद्भूतं जगत्स्थावरजंगमम्
या सर्व यज्ञमय पुरुषाच्या देहातून, हरीपासून, स्थावर आणि जंगम असे सर्व जग उत्पन्न झाले आहे.
मुखबाहूरुपादाः स्युस्तस्य वर्णा यथाक्रमम् । पद्भ्यां तु पृथिवी तस्य शिरसा द्यौरजायत
त्याच्या तोंडापासून, हातांपासून, मांड्यांपासून आणि पायांपासून अनुक्रमे चार वर्ण निर्माण झाले; त्याच्या पायांपासून पृथ्वी आणि डोक्यापासून आकाश उत्पन्न झाले.
मनसश्चंद्रमा जातश्चक्षुषश्च प्रभाकरः । मुखादग्निः सहस्राक्षो वायुः प्राणात्सदागतिः
त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यांपासून सूर्य, तोंडातून अग्नी आणि इंद्र, श्वासातून नेहमी वाहणारा वारा निर्माण झाला.
नाभेर्विरिंचिर्गगनं जगत्सर्वं चराचरम् । यस्मात्सर्वं समुद्भूतं जगद्विष्णोः सनातनात्
त्याच्या नाभीतून ब्रह्मा आणि आकाश निर्माण झाले; संपूर्ण जग, जड आणि जंगम, या सनातन विष्णूपासून उत्पन्न झाले.
तस्मात्सर्वमयो विष्णुर्नारायण इतीरितः । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं पुनः संग्रसते हरिः
म्हणून सर्वांचा समावेश असलेला विष्णू नारायण म्हणून ओळखला जातो; असे सर्व जग निर्माण करून पुन्हा तो हरि ते आपल्यात सामावून घेतो.
निजलीलासमुद्भूतं तान्तवं चोर्णनाभिवत् । ब्रह्माणमिंद्रं रुद्रं च यमं वरुणमेव च
जसा कोळी आपल्या खेळातून जाळे काढतो आणि पुन्हा ते मागे घेतो, तसा तो ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, यम आणि वरुण यांनाही मागे घेतो.
निगृह्य हरते यस्मात्तस्माद्धरिरहोच्यते । असावेकार्णवीभूते मायावटतले पुमान्
तो सर्वांना आवरतो आणि मागे घेतो म्हणून त्याला हरि असे म्हणतात; जेव्हा सर्व जग महाप्रलयाच्या सागरात विलीन होते, मायेच्या पृष्ठभागावर तो पुरुष उरतो.
जगत्स्वजठरे कृत्वा शेते तस्मिन्सनातनः । आसीदेको हि वै चात्र विष्णुर्नारायणोऽच्युतः
तो सनातन परमेश्वर जग आपल्या उदरात ठेवून तेथे विश्रांती घेतो; त्या वेळी येथे एकटाच विष्णू, नारायण, अच्युत अस्तित्वात होता.
न ब्रह्मा न च रुद्रश्च न देवा न महर्षयः । नेमे द्यावापृथिव्यौ च न सोमो न च भास्करः
तेव्हा ब्रह्मा नव्हता, रुद्र नव्हता, देव नव्हते, महर्षी नव्हते; आकाश आणि पृथ्वी नव्हते, सोम आणि सूर्यही नव्हते.
न नक्षत्राणि लोकाश्च न चांडं महदावृतम् । यस्माज्जगद्वृतं तेन सकलं हरिणा शुभे
तेव्हा तारे नव्हते, लोक नव्हते, मोठ्या आवरणाने वेढलेले अंड नव्हते; कारण त्या वेळी संपूर्ण जग हरिने व्यापले होते, हे शुभे.
सृष्टं पुनस्तथा सर्गे तस्मान्नारायणस्स्मृतः । तस्य दास्यं चतुर्थ्यानु मंत्रे प्रोक्तं तु पार्वति
पुन्हा सृष्टीच्या वेळी सर्व काही त्याच्यापासून निर्माण झाले; म्हणून त्याला नारायण म्हणतात. त्या मंत्राच्या चौथ्या विभक्तीत त्याची सेवा सांगितली आहे, पार्वती.