यस्यापि यादृशं योग्यं विचार्य तादृशं बुधैः । स्तुतिवैराग्ययोः कार्यं विलयः परिकीर्तितः
प्रत्येकासाठी जे योग्य आहे ते ज्ञानी लोकांनी विचारावे; स्तुती आणि वैराग्याच्या बाबतीत, कृतीचे विलयन सांगितले आहे.
कार्याल्पसिद्धिः स्खलितेन च निर्वाहमृच्छति । तस्यान्यार्थस्यान्यभावो राम शांतिविचारणे
कृतीमध्ये थोडेसे यश मिळाले आणि चूक झाली तरी पूर्णत्व मिळते; दुसऱ्या अर्थासाठी वेगळेपण राहत नाही, हे लक्षात ठेव, राम.
विसर्गांतश्च पूर्वार्द्ध विपर्यासो भविष्यतः । संकल्पितान्यथाभावो ह्यध्यायस्य समापने
जर पहिला भाग विसर्गाने संपला तर उलट अर्थ होतो; कल्पित विरुद्ध अर्थ अध्यायाच्या शेवटी येतो.
कांडादेस्तु समाप्तौ तु स्यात्तत्कार्यविनाशनम् । तस्मादेतादृशे दोषे शकुनस्य विपर्ययः
एखाद्या विभागाच्या शेवटी त्या कृतीचा नाश होतो; म्हणून अशा दोषात शकुन उलटा होतो.
क्षुते पुस्तकपाते च त्वाहते मस्तकादिषु । वक्ता वैमाननं याति ततः शकुननाशनम्
शिंक आली, पुस्तक पडले किंवा डोक्याला इजा झाली, तर बोलणारा गोंधळतो आणि मग शकुन नष्ट होतो.
तस्मादेतादृशे दोषे शकुनं परिवर्जयेत् । उपमायां भवेद्राम कार्याभासो न वस्तुतः
म्हणून अशा दोषात शकुन टाळावा; उपमेच्या ठिकाणी, राम, कृतीचा भास खरा नसतो.
संतानं भोन्यत्र चोक्ता सृष्टिर्मध्यफलप्रदा । स्तुतिः प्रशस्ता कुत्रापि गुणवत्कार्यनिर्णये
इथे सातत्य सांगितले आहे आणि सृष्टी मध्यम फळ देते; कुठेही गुणी कृती ठरवताना स्तुती श्रेष्ठ मानली जाते.
विवाहे चौषधे दाने व्यवहारे कृषौ तथा । यथार्था च स्तुती राम निर्वाहेऽपि न दूषणम्
लग्न, औषध, दान, व्यवहार आणि शेती यांत, योग्य स्तुती, राम, पूर्णत्वातही दोष मानली जात नाही.
राम उवाच- क एष दृश्यते व्योम्नि सर्वाभरणभूषितः । विमानस्थो महादीप्त मध्याह्नार्क इवापरः
राम म्हणाला— आकाशात हा सर्व दागिने घातलेला, विमानात उभा असलेला, तेजस्वी असा, मध्यान्हाच्या सूर्यासारखा दुसरा कोण आहे?
दुष्प्रेक्ष्यः सर्वमर्त्यानां तस्यांके चारुहासिनी । अपरा श्रीरिव ब्रह्मंस्तथा पंचसुयोषितः
तो सर्व माणसांना पाहायला कठीण आहे; त्याच्या मांडीवर सुंदर हास्य असलेली स्त्री बसली आहे, जणू दुसरी लक्ष्मीच, ब्रह्मन्, आणि तिच्यासोबत पाच स्त्रिया आहेत.
गायंति मधुरां गीतिं सुभ्रूभंगनिरीक्षणैः । मंदस्मितैः करतलशब्दास्फोटिकया तथा
त्या मधुर गाणी गातात, सुंदर भुवया वाकवून नजर टाकतात, मंद हसतात आणि टाळ्या वाजवतात.
क्वचिद्गलकृतैर्गीतैरन्योन्य करताडनैः । अन्योन्य मुखमालोक्य प्रलोभैर्गीतपूर्वकैः
कधी कधी त्या गळ्यातून गाणी गातात, एकमेकींच्या हातावर टाळ्या देतात, एकमेकींच्या चेहऱ्याकडे पाहतात आणि गाण्याच्या आधी हसत खेळत एकमेकींना आकर्षित करतात.
क्रीडन्नास्ते महायोगी पद्मकिंजल्कसन्निभः । एवं चरितपुण्येन केन वा तद्वदस्व मे
कमळाच्या केसरासारखा तेजस्वी तो महान योगी अशा प्रकारे खेळत बसला आहे; हे पुण्य कशामुळे मिळाले आणि कोणी मिळवले, ते मला सांग.
शंभुरुवाच- एष विप्रः पुरा राम सर्वसंपत्समन्वितः । नानाविधसुखोपेतो भार्य्यापोषणतत्परः
शंभू म्हणाले – हे राम, हा ब्राह्मण पूर्वी सर्व प्रकारच्या संपत्तीने युक्त होता, अनेक सुखे उपभोगत होता आणि पत्नीच्या पालनपोषणात गुंतलेला होता.
अपुत्रो दानहीनश्च देवतार्चनवर्जितः । पंचयज्ञविहीनश्च स्वाध्यायपरिवर्जितः
तो मुलगा नव्हता, दान करत नसे, देवांची पूजा करत नसे, पाच यज्ञ करत नसे आणि वेदाध्ययन टाळत असे.
प्रातर्म्मध्याह्नसायाह्नभोजनप्रवणोऽशुचिः । कदाचिदगमद्गेहं गौतमस्य महात्मनः
तो सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी खाण्याचा आसक्त आणि अपवित्र होता; क ведा तो महात्मा गौतम यांच्या घरी गेला.
त्र्यंबकस्य गिरौ पुण्ये नानामुनिगणाश्रिते । तत्रापि शोभितगृहं स्फटिकस्तंभकल्पितम्
त्र्यंबकाच्या पवित्र डोंगरावर, जिथे अनेक ऋषी राहत, तिथेही स्फटिकाच्या खांबांनी सजलेले एक सुंदर घर होते.
अगुरुद्रवकस्तूरीचंद्र कुंकुमचर्चिता । भित्तिर्यस्य च संतानकुसुमामोदसौष्ठवम्
त्या घराच्या भिंतींना अगरू, कापूर, कस्तुरी आणि कुंकवाचा लेप लावलेला होता; पारिजातक फुलांच्या सुगंधाने सगळीकडे प्रसन्नता पसरली होती.
कस्तूरिका पुष्परस समुत्सेचितभूतलम् । सूक्ष्म सुश्वेतविविधवितानपरिशोभितम्
जमिनीवर कस्तुरी आणि फुलांच्या रसाचा शिडकाव केला होता, आणि ती विविध सुंदर, स्वच्छ छत्रांनी सजलेली होती.
अंगणं शोभित महाकदलीपूगशोभितम् । समीपसरसीजात मंजुकूजन्मधुव्रतम्
आंगण फारच सुंदर होते, मोठ्या केळी आणि सुपारीच्या झाडांनी शोभलेले, आणि जवळच्या कमळांमध्ये मधमाशा गोड गुणगुणत होत्या.
पाटीरतरुसंभूत गंधपूरितदिङ्मुखम् । शिक्षागीतकृताल्हाद गीतपूरितदिङ्मुखम्
पाटीराच्या झाडांच्या सुगंधाने दिशांना भरून टाकले होते, आणि गायनाच्या शिक्षणामुळे आनंद पसरला होता, गाण्याच्या स्वरांनी सर्वत्र गूंजत होते.
निदाघजनिताताप नाशयंत्रविनिर्मितम् । कदलीदलसंच्छादि पावकाकल्पितच्छदम्
उन्हाच्या तापापासून संरक्षण करण्यासाठी ते घर बांधले होते, त्याच्या छपरावर केळीच्या पानांनी आणि अग्निरोधक गवताने आच्छादन केले होते.
पाटीरतरुसुस्निग्ध सांद्र द्वारकपाटकम् । सौगंधिकमहामोदि कल्पितांतर भित्तिकम्
त्याच्या दारांना पाटीराच्या झाडाचे जाड आणि गुळगुळीत लाकूड वापरले होते, आणि आतील भिंतींना उत्तम सुगंधी द्रव्यांनी सजवले होते.
ईशानभागसुभग रतिकल्पित वेदिकम् । हाटिकाकल्पितपदं विचित्रवेदिकायुतम्
ईशान्य दिशेला सुंदर अशी रतीसाठी वेदी होती, कुशल कारागिरांनी बनवलेली जमीन आणि विविध वेदिका होत्या.
सुस्निग्धनि बिडच्छायं वटमूलोपकल्पितम् । प्रसूनकदलीखंड सरोभिः प्रांतशोभितम्
तेथे वडाच्या झाडाखाली छान सावली असलेले स्थान होते, आणि कडेला केळीच्या फुलांचे घड व तलावांनी शोभा आली होती.
महावटाग्रसंलग्न तुषारितपयोधरम् । नाकोपवनसंपन्न विचित्राराम शोभितम्
मोठ्या वडाच्या शेंड्याला ढग लावून थंडावा मिळत होता; तिथे स्वर्गातील बागांसारख्या सुंदर बागा होत्या.
वापीकूपतडागाद्यमनेकवनशोभितम् । मंदं मंदं ववौ वायुर्यत्र गेहे सुखप्रदः
तिथे विहिरी, तलाव आणि अनेक वनराई होती; त्या घरात नेहमीच मंद, सुखद वारा वाहत असे.
वादिन्यश्चारुसर्वांग्यो वाद्यानि स्मरसंपदः । वीणां वेणुं त्रिवेणुं च वादयंति वरांगनाः
तेथे सुंदर अंगाच्या स्त्रिया प्रेममय वाद्ये वाजवत, आणि श्रेष्ठ स्त्रिया वीणा, बासरी आणि त्रिवेणी वाजवत होत्या.
तौर्य्यत्रिककृतो नार्य्यश्चतुर्दिक्षु तथोर्द्ध्वतः । सुवर्णादिकपात्रेषु वटका भस्मनः शुभाः
संगीत आणि नृत्यात निपुण अशा स्त्रिया चारही दिशांना आणि वरच्या बाजूला उभ्या होत्या. सुवर्ण व इतर धातूंच्या भांड्यांत शुभ राखेचे गोळे ठेवले होते.
वासिताः सर्वगंधैश्च सुधूपैरपि धूपिताः । कुशग्रथितसंघाश्च अक्षमालाश्च कोटिशः
त्या राखेच्या गोळ्यांना सर्व प्रकारच्या सुगंधांनी वास दिला होता आणि उत्तम धूपाने धूप दिला होता. कुशाच्या गाठी आणि कोट्यवधी जपमाळा तिथे होत्या.