पूर्वपत्रे समाप्तिः स्याच्छ्लोकस्य यदि राघव । परपत्रे पठेच्छ्लोकं विविच्यार्थमुदीरयेत्
राघवा, पहिल्या पानावर श्लोक संपला असेल तर तो पूर्ण झाला असे समजावे; दुसऱ्या पानावर असेल तर तो श्लोक वाचावा आणि त्याचा अर्थ सांगावा.
शनैःशनैः पठेत्प्राज्ञो व्याख्यासेच्च शनैःशनैः । त्वरेह न हि कर्तव्या कुप्यति त्वरया तु गीः
शहाण्याने हळूहळू वाचावे आणि हळूहळू अर्थही सांगावा; येथे घाई करू नये, कारण घाई केली तर वाणी बिघडते.
घटिकायास्तु पादः स्यादत्वरास्यात्ततोधिका । त्वरयेन्न च वक्तारं ज्ञातव्यांशमनुद्विजम्
घाईसाठी एक घटिकेचा चतुर्थांश वेळ चालतो, त्याहून जास्त नाही; वाचणाऱ्याला घाई करू नये आणि अर्थ शांतपणे समजून घ्यावा.
विविच्य पाठं श्लोकस्य निश्चित्यार्थं च मानसे । प्रतीपं तन्न वक्तव्यं विविच्य रघुनंदन
श्लोक नीट वाचून, मनात त्याचा अर्थ ठरवावा आणि मग त्याच्या विरुद्ध काही बोलू नये, रघुनंदना.
यदि युक्तमयुक्तं वा श्लोकमन्यं पठेदसौ । पुस्तकस्थं च हित्वैव पूजकः स द्विजो यदि
जर पूजारी, तो द्विज असेल आणि पुस्तकातील श्लोक सोडून दुसरा योग्य किंवा अयोग्य श्लोक वाचला,
तत्तथैव हि विज्ञेयं विसंवादो न शस्यते । दैवागतो हि स श्लोको दैवं हि बलवत्तरम्
तर ते जसे आहे तसेच समजावे; विरोध करणे योग्य नाही, कारण तो श्लोक दैवाने आला आहे आणि दैव हेच बलवान असते.
उपश्रुतिषु यद्वच्च नापराधो द्विजस्य तु । विस्मयो न च कर्तव्यो दैवस्य कुटिला गतिः
जसे शकुनात दोष लागत नाही, तसेच द्विजाला येथेही दोष नाही; आणि आश्चर्य वाटू नये, कारण दैवाचा मार्ग गुंतागुंतीचा असतो.
यत्तत्पदविपर्यासे पत्रे चोपरिवारिणि । तमादेशं तिरस्कृत्य द्वितीयं तु पठेदतः
शब्दांची उलटापालट होऊन श्लोक वरच्या पानावर आला असेल, तर त्या सूचनेकडे दुर्लक्ष करून दुसरा श्लोक वाचावा.
ततस्तृतीयं पाठ्यं स्यात्ततः कार्यं विवेचनम् । अविसर्गांतपूर्वास्ते पवर्गेतरपंचमाः
नंतर तिसरा श्लोक वाचावा आणि मग त्याचा अर्थ विचारावा; जे श्लोक विसर्गाने संपत नाहीत आणि इतर वर्गातील पाचवे अक्षर असतात.
स्तुतिलिड्वर्जितः श्लोकः शकुनेषु प्रशस्यते । अध्यायादिः समाप्तिश्च वृथा पत्रं वृथा लिपिः
ज्या श्लोकात स्तुती किंवा लिट् लकार नाही, तो शकुनात उत्तम मानला जातो; अध्यायाची सुरुवात किंवा शेवट, निरुपयोगी पान किंवा निरुपयोगी अक्षर,
उक्तानुवचनं चैव द्व्युपस्तुतमथैव च । दग्धपत्रं नष्टलिपिः संदिग्धाक्षरमेव च
पूर्वी सांगितलेले पुन्हा सांगणे, दोनदा स्तुती करणे, जळलेले पान, हरवलेली अक्षरे किंवा शंका येणारी अक्षरे—
एतानि शकुने नित्यं वर्जनीयानि पंडितैः । प्रश्नो हि द्विविधो ज्ञेयो दीप्तशांत प्रभेदतः
हे सर्व पंडितांनी शकुनात नेहमी टाळावे; कारण प्रश्न दोन प्रकारचे असतात—तेजस्वी किंवा शांत, हे त्यांच्या भेदावरून ओळखावे.
शांतं च द्विविधं ज्ञेयमुत्पत्तिस्थितिवृद्धितः । तत्र शांतं प्रशस्तं स्याल्लक्षितं पूर्वलक्षणैः
शांती दोन प्रकारची असते, ती कशी निर्माण होते, टिकते आणि वाढते यावरून ओळखता येते. त्यात पूर्वी सांगितलेल्या गुणांनी युक्त असलेली शांतीच श्रेष्ठ मानली जाते.
कार्यभेदास्तु वर्ण्यंते केचिन्मर्त्योपयोगिनः । कस्यचित्कार्यमादाय कश्चित्प्रष्टा भवत्यपि
काही कृतींचे वेगवेगळे प्रकार सांगितले आहेत, त्यातील काही माणसांसाठी उपयुक्त असतात. कुणी एखादे काम स्वीकारतो, तर कुणी विचारणा करणारा होतो.
स करोति तदा प्रश्नं समेत्य स्मरतेऽत्र किम् । स पुनर्धार्य पत्रं तत्तस्मिन्पत्रं प्रशस्यते
तो मग प्रश्न विचारतो आणि एकत्र येऊन योग्य ते आठवतो. पुन्हा तो पत्र धरतो आणि त्या पत्राचेच या ठिकाणी कौतुक केले जाते.
अथवा तत्क्षमोपेतं वैराग्यं परमेव च । यतः कुतश्चिद्दृष्टस्तु स्तुतिपादकमेव च
किंवा ते क्षमाशीलतेने आणि श्रेष्ठ वैराग्याने युक्त असते; किंवा कोणत्या तरी दृष्टिकोनातून पाहिले तर ते स्तुतीस पात्र ठरते.
परिहृत्य परं चापि तस्मिन्नर्थे शुभावहम् । मृतो गृह्णाति वागर्थमिति प्रश्नोऽशुभप्रदः
सर्वोच्च गोष्ट बाजूला ठेवली, तरी ज्या गोष्टीत शुभता आहे, त्यात जर मृत व्यक्तीने शब्दांचा अर्थ घेतला, तर तो प्रश्न अशुभ ठरतो.
विवादे विजयप्रश्ने जयद्योतकमिष्यते । सृष्टिरप्यत्र शस्ता स्यात्क्रूरायां क्लेशतो जयः
वादात विजयाचा प्रश्न आला तर विजयाचे लक्षण हवे असते; येथे सृष्टीसुद्धा चांगली मानली जाते, पण क्रूरतेमध्ये विजय मिळवताना त्रास होतो.
प्रशांतायामुपायैस्तु मिश्रायां विड्वरो भवेत् । पुरादिवर्णनं यत्तु मध्यमं यदि चोत्तमम्
शांती असताना योग्य उपायांनी, मिश्र परिस्थितीत उत्तम पक्षी मानला जातो; पूर्वीचे वर्णन मध्यम किंवा उत्तम असेल तर तसेच समजावे.
कलिसंभावनायास्तु शृंगारस्योपवर्णने । राज्यनिर्वाहचिंतायां राज्यलिंगंशुभावहम्
कलियुगाच्या विचारात, किंवा प्रेमाच्या वर्णनात, राजकारभाराच्या काळजीत, राजसत्तेचे लक्षण शुभ फल देणारे असते.
यस्यापि यादृशं योग्यं विचार्य तादृशं बुधैः । स्तुतिवैराग्ययोः कार्यं विलयः परिकीर्तितः
प्रत्येकासाठी जे योग्य आहे ते ज्ञानी लोकांनी विचारावे; स्तुती आणि वैराग्याच्या बाबतीत, कृतीचे विलयन सांगितले आहे.
कार्याल्पसिद्धिः स्खलितेन च निर्वाहमृच्छति । तस्यान्यार्थस्यान्यभावो राम शांतिविचारणे
कृतीमध्ये थोडेसे यश मिळाले आणि चूक झाली तरी पूर्णत्व मिळते; दुसऱ्या अर्थासाठी वेगळेपण राहत नाही, हे लक्षात ठेव, राम.
विसर्गांतश्च पूर्वार्द्ध विपर्यासो भविष्यतः । संकल्पितान्यथाभावो ह्यध्यायस्य समापने
जर पहिला भाग विसर्गाने संपला तर उलट अर्थ होतो; कल्पित विरुद्ध अर्थ अध्यायाच्या शेवटी येतो.
कांडादेस्तु समाप्तौ तु स्यात्तत्कार्यविनाशनम् । तस्मादेतादृशे दोषे शकुनस्य विपर्ययः
एखाद्या विभागाच्या शेवटी त्या कृतीचा नाश होतो; म्हणून अशा दोषात शकुन उलटा होतो.
क्षुते पुस्तकपाते च त्वाहते मस्तकादिषु । वक्ता वैमाननं याति ततः शकुननाशनम्
शिंक आली, पुस्तक पडले किंवा डोक्याला इजा झाली, तर बोलणारा गोंधळतो आणि मग शकुन नष्ट होतो.
तस्मादेतादृशे दोषे शकुनं परिवर्जयेत् । उपमायां भवेद्राम कार्याभासो न वस्तुतः
म्हणून अशा दोषात शकुन टाळावा; उपमेच्या ठिकाणी, राम, कृतीचा भास खरा नसतो.
संतानं भोन्यत्र चोक्ता सृष्टिर्मध्यफलप्रदा । स्तुतिः प्रशस्ता कुत्रापि गुणवत्कार्यनिर्णये
इथे सातत्य सांगितले आहे आणि सृष्टी मध्यम फळ देते; कुठेही गुणी कृती ठरवताना स्तुती श्रेष्ठ मानली जाते.
विवाहे चौषधे दाने व्यवहारे कृषौ तथा । यथार्था च स्तुती राम निर्वाहेऽपि न दूषणम्
लग्न, औषध, दान, व्यवहार आणि शेती यांत, योग्य स्तुती, राम, पूर्णत्वातही दोष मानली जात नाही.
राम उवाच- क एष दृश्यते व्योम्नि सर्वाभरणभूषितः । विमानस्थो महादीप्त मध्याह्नार्क इवापरः
राम म्हणाला— आकाशात हा सर्व दागिने घातलेला, विमानात उभा असलेला, तेजस्वी असा, मध्यान्हाच्या सूर्यासारखा दुसरा कोण आहे?
दुष्प्रेक्ष्यः सर्वमर्त्यानां तस्यांके चारुहासिनी । अपरा श्रीरिव ब्रह्मंस्तथा पंचसुयोषितः
तो सर्व माणसांना पाहायला कठीण आहे; त्याच्या मांडीवर सुंदर हास्य असलेली स्त्री बसली आहे, जणू दुसरी लक्ष्मीच, ब्रह्मन्, आणि तिच्यासोबत पाच स्त्रिया आहेत.