योऽसौ व्याप्यस्थितो नित्यं स वै नारायणः स्मृतः । नाराश्चेति सर्वपुंसां समूहाः परिकीर्तिताः
जो सर्वत्र व्यापून आणि कायम राहतो, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; 'नारा' म्हणजे सर्व जीवांची समूह असं म्हटलं जातं.
गतिरालंबनं तेषां तस्मान्नारायणः स्मृतः । नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति विदुर्बुधाः
त्यांचा आधार आणि अंतिम ध्येय तोच आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; ज्ञानी लोक म्हणतात की तत्वे 'नर' पासून उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'नाराणी' म्हणतात.
तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणस्स्मृतः । कल्पांतेपि जगत्कृत्स्नं ग्रसित्वा येन धार्यते
तेच समूह त्याचा मार्ग आहेत, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; कल्पाच्या शेवटी, ज्याने सगळं जग आपल्यात सामावून घेतलं आणि धरून ठेवलं आहे.
पुनः संसृज्यते येन स वै नारायणः स्मृतः । चराचरं जगत्कृत्स्नं नार इत्यभि धीयते
ज्याच्यामुळे पुन्हा जगाची निर्मिती होते, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; सगळं चराचर जग 'नारा' असं म्हटलं जातं.
तस्य वासं गतिर्येन तेन नारायणः स्मृतः । नारो नराणां संघातस्तस्यासावयनं गतिः
त्याचं निवासस्थान आणि अंतिम ध्येय तेच आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; 'नारा' म्हणजे जीवांची समूह आणि त्यांच्यासाठी तोच मार्ग आणि ध्येय आहे.
तेनासौ मुनिभिर्नित्यं नारायण इतीरितः । प्रभवन्ति यतो लोका महाब्धौ पृथुफेनवत्
म्हणून मुनी त्याला नेहमी नारायण असं म्हणतात; ज्याच्यापासून सगळे लोक समुद्रावरच्या मोठ्या फेसासारखे उत्पन्न होतात.
पुनर्यस्मात्प्रलीयन्ते तस्मान्नारायणः स्मृतः । यो वै नित्यपदे नित्यो नित्यमुक्तैकभोगवान्
आणि ज्याच्यात पुन्हा सर्व काही विलीन होतं, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; जो नित्य, नित्यधामात वास करणारा, सदैव मुक्त आणि एकमेव परमानंदाने युक्त आहे.
ईशः सर्वस्य जगतः स वै नारायणः स्मृतः । नारायणः परंब्रह्म तत्वं नारायणः परम्
जो सगळ्या जगाचा स्वामी आहे, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; नारायण हेच परब्रह्म आहे, आणि नारायण हेच सर्वोच्च सत्य आहे.
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बंहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः
या जगात जे काही दिसतं किंवा ऐकू येतं, आत किंवा बाहेर, ते सगळं नारायणाने व्यापलेलं आणि टिकवलेलं आहे.
अपहतपाप्मा पुरुषः सर्वभूतांतरस्थितः । दिव्यएकस्सदा नित्यो हरिर्नारायणोऽच्युतः
जो पापरहित, सर्व जीवांच्या अंतर्याम्यात वास करणारा, एकमेव दिव्य, नित्य, हरि, नारायण आणि अच्युत आहे.
यस्तु द्रष्टा च द्रष्टव्यं श्रोता श्रोतव्यमेव च । स्प्रष्टा च स्पर्शितव्यश्च ध्याता ध्यातव्यमेव च
जो पाहणारा आणि पाहिला जाणारा, ऐकणारा आणि ऐकला जाणारा, स्पर्श करणारा आणि स्पर्शिला जाणारा, ध्यान करणारा आणि ध्यान केला जाणारा आहे.
वक्ता च वाच्यं ज्ञाता च ज्ञातव्यं चिदचिज्जगत् । तच्च सर्वं हरिः श्रीशो नारायण उदाहृतः
जो बोलणारा आणि बोलला जाणारा, जाणणारा आणि जाणला जाणारा, सजीव आणि निर्जीव जग—हे सगळं हरि, श्रीस्वामी, नारायण म्हणून ओळखलं जातं.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स लोकान्सर्वतो व्याप्य अत्यतिष्ठद्दशांगुलम्
पुरुषाच्या हजारो डोक्यांनी, हजारो डोळ्यांनी आणि हजारो पायांनी तो सर्व जग व्यापून, दहा बोटांनी त्यापलीकडे विस्तारलेला आहे.
यद्भूतं यच्च भव्यं तत्सर्वं नारायणो हरिः । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेन विराट्पुमान्
जे काही पूर्वी होतं आणि जे काही पुढे होईल, ते सर्व नारायण, हरि आहे; तोच अमरत्वाचा स्वामी आणि अन्नावर आधारलेला विराट पुरुष आहे.
स एव पुरुषो विष्णुर्वासुदेवोऽच्युतो हरिः । हिरण्मयोऽथ भगवान्सोऽमृतः शाश्वतः शिवः
तोच पुरुष विष्णू, वासुदेव, अच्युत, हरि आहे; तो सोन्यासारखा तेजस्वी, भगवंत, अमर, शाश्वत आणि मंगलमय आहे.
पतिर्विश्वस्य जगतः सर्वलोकेश्वरं प्रभुः । हिरण्यगर्भाः सविता अनंतोऽसौ महेश्वरः
तोच या विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा अधिपती आणि प्रभू आहे; तो हिरण्यगर्भ, सविता, अनंत आणि महेश्वर आहे.
भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । वर्त्तते निरुपाधिश्च वासुदेवोऽखिलात्मनि
'भगवंत' आणि 'पुरुष' हे शब्द त्याच्यासाठी वापरले जातात; वासुदेव हा सर्वांचा आत्मा असून तो कोणत्याही उपाधीशिवाय अस्तित्वात आहे.
ईश्वरो भगवान्विष्णुः परमात्मा जगत्सुहृत् । शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः
ईश्वर, भगवंत विष्णू, हा परमतत्त्व, जगाचा मित्र आहे; तोच चराचराचा एकमेव शासक आणि यतींचे सर्वोच्च ध्येय आहे.
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः
जो वेदांच्या आरंभी स्वरूपात सांगितला आहे आणि वेदांच्या शेवटी स्थिर आहे, ज्याचे स्वरूप प्रकृतीत विलीन झाले आहे, तोच परम महेश्वर आहे.
योसावकारो वै विष्णुर्योऽसौ नारायणो हरिः । स एव पुरुषो नित्यः परमात्मा महेश्वरः
तीच मूर्ती विष्णू आहे, तीच नारायण, हरि आहे; तोच नित्य पुरुष, परमतत्त्व आणि महेश्वर आहे.
यस्मादुद्भूतमैश्वर्यं यस्मिन्कस्मिंश्च वर्तते । तस्मिन्नीश्वरशब्दोऽपि प्रोच्यते मुनिभिस्तथा । निरुपाधीश्वरत्वं हि वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जिथे जेथे ऐश्वर्य प्रकट होते किंवा अस्तित्वात असते, तिथे 'ईश्वर' हा शब्द ऋषी वापरतात; कारण उपाधीशिवाय असलेले ईश्वरत्व वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
आत्मेश्वर इति प्रोक्तो वेदवादैः सनातनैः । तस्मान्महेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
'आत्मेश्वर' असे त्याला सनातन वेदवचनांनी संबोधले आहे; म्हणूनच महेश्वरत्व वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
असौ त्रिपाद्विभूतेस्तु लीलया अपि चेश्वरः । विभूतिद्वयमैश्वर्यं तस्यैव सकलात्मनः
तोच आपल्या लीलांनी त्रिपाद विभूतींचा स्वामी आहे; हे द्वैविध्य ऐश्वर्य त्याच सर्वात्म्यात आहे.
श्रीभूनीलापतिर्योसावीश्वरस्स उदाहृतः । तस्मात्सर्वेश्वरत्वं तु वासुदेवे प्रतिष्ठितम्
जो श्री, भू आणि निळा यांचा स्वामी आहे, त्याला ईश्वर असे म्हटले जाते; म्हणूनच सर्वांचा स्वामीपणा वासुदेवामध्येच स्थिर आहे.
असौ यज्ञेश्वरो यज्ञो यज्ञभुक्यज्ञकृद्विभुः । यज्ञभुग्यज्ञपुरुषः स एव परमेश्वरः
तोच यज्ञाचा स्वामी, यज्ञस्वरूप, यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञ करणारा आणि सर्वव्यापी आहे; यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञपुरुष, तोच परमहेश्वर आहे.
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ता व्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्संनिधानादपयांति सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे
यज्ञाचा स्वामी, सर्व हविर्द्रव्यांचा आणि काव्यांचा भोक्ता, अविनाशी हरि, हा येथे ईश्वर आहे; त्याच्या उपस्थितीमुळे सर्व राक्षस आणि असुर त्वरित निघून जातात.
योऽसौ विराट्त्वमापन्नो हरिर्भूतो जनार्दनः । संतर्पयति लोकांस्त्रीन्स एव परमेश्वरः
जो विराट रूप धारण करणारा, हरि, जनार्दन आहे, तोच तीनही लोकांचे पालन करतो; तोच परमहेश्वर आहे.
येन पूर्णेन हविषा देवा यज्ञमतन्वत । तस्माद्यज्ञात्समुत्पन्ना ये के चोभयादतः
ज्याने संपूर्ण हविर्द्रव्यांनी देवांनी यज्ञ केला, त्या यज्ञातून दोन्ही बाजूंनी जे जे भोगतात ते सर्व उत्पन्न झाले.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । तस्मादश्वा अजायंत गावश्च पुरुषादयः
त्या यज्ञातून सर्व हविर्द्रव्ये, ऋच आणि साम गीते उत्पन्न झाली; त्यातून घोडे, गायी आणि माणसेही निर्माण झाली.
पुरुषस्य तनोरस्य सर्वयज्ञमयस्य वै । हरेः सर्वं समुद्भूतं जगत्स्थावरजंगमम्
या सर्व यज्ञमय पुरुषाच्या देहातून, हरीपासून, स्थावर आणि जंगम असे सर्व जग उत्पन्न झाले आहे.