वाराहं ब्रह्मवैवर्तं शकुनेषु प्रशस्यते । शैवं भागवतं दौर्गं भविष्योत्तरमेव च
वराह आणि ब्रह्मवैवर्त ही पुराणं पक्ष्यांमध्ये प्रसिद्ध आहेत; त्याचप्रमाणे शैव, भागवत, दौर्ग आणि भविष्यत्तर ही पुराणंही.
भविष्यं चोपसंज्ञानि त्वन्यानि च विवर्जयेत् । विमुच्य पुस्तकं रत्नपीठे निक्षिप्य संस्कृतम्
भविष्य आणि इतर उपग्रंथ बाजूला ठेवावेत; पुस्तक शुद्ध करून ते रत्नांच्या आसनावर ठेवावं.
धौतवस्त्रधरः स्नात्वा शुचिरक्रोधनोऽज्वरः । आदावात्मानमभ्यर्च्य कृत्वा संकल्पमेव च
स्वच्छ वस्त्र घालून, स्नान करून, मन शुद्ध ठेवून, राग आणि ताप न ठेवता, प्रथम स्वतःची पूजा करावी आणि संकल्प करावा.
अंकुशं चाक्षसूत्रं च पाशं पुस्तकमेव च । धारयंतीं सितां ध्यायेत्प्रसन्नास्यां सरस्वतीम्
पांढऱ्या वस्त्रात, प्रसन्न चेहरा असलेली, अंकुश, माळ, पाश आणि पुस्तक हातात धरलेली सरस्वती देवी ध्यानात घ्यावी.
गोक्षीरसदृशाकारं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । सहासवदनं शांतं शुक्लांबरधरं शिवम्
गायीच्या दुधासारखा रंग, तीन डोळे, वृषभावर बसलेला, हसरा आणि शांत चेहरा, पांढरी वस्त्र घातलेला शिव ध्यानात घ्यावा.
हरिणं चाभयं चोर्द्ध्वबाहुयुग्मं किरीटिनम् । व्याख्यामुद्रा चं दक्षेधो वामहस्ते वरप्रदम्
हरि, अभय मुद्रा, दोन्ही हात वर, मुकुट घातलेला, उजव्या हाताने व्याख्येची मुद्रा आणि डाव्या हाताने वर देणारा, असं ध्यान करावं.
नानारत्नविभूषाढ्यं गिरिजार्द्धांबुजासनम् । बहुभिर्मुनिमुख्यैस्तु ध्यायमान पदांबुजम्
नानाविध रत्नांनी सजलेला, अर्ध्या कमळावर गिरिजेसोबत बसलेला, आणि अनेक श्रेष्ठ ऋषी ज्याच्या चरणकमळांची पूजा करतात, असा तो.
मूर्तिमद्भिस्तथा वेदैः स्तूयमानं पुराणकैः । अन्यैः समस्तलोकैश्च संसेवितपदांबुजम्
मूर्तिरूप वेदांनी आणि पुराणांनी ज्याची स्तुती केली आहे, आणि सर्व लोकांनी ज्याच्या चरणकमळांची सेवा केली आहे, असा तो.
ध्यात्वैवं पूजकः सम्यगादौ पूजां समारभेत् । आपो वा इदमित्येतत्कलशस्याभिमंत्रणम्
असं ध्यान करून, पूजकाने योग्य रीतीने पूजा सुरू करावी; 'हेच पाणी आहे' असं म्हणून कलशाची मंत्रपूजा करावी.
तज्जलं च गृहीत्वा च पात्रस्थमभिमंत्रयेत् । तत्सद्ब्रह्मेति मंत्रेण प्रशस्य प्रणवेन तु
ते पाणी घेऊन पात्रात ठेवावं आणि 'तेच सत्य ब्रह्म' या मंत्राने आणि प्रशंसित प्रणवाने त्याची शुद्धी करावी.
आत्मानं सर्वपात्राणि तत आवाहयेदिति । यद्वागिति तृचेनैव भारती षोडशार्चनम्
स्वतःला आणि सर्व पात्रांना आवाहन करावं; किंवा 'यद्वाग्' या त्रिच मंत्राने भारतीची सोळा प्रकारची पूजा करावी.
पुरुषसूक्तेन वा कुर्याद्गायत्र्या वा समर्चयेत् । ॐ नमो भगवते अमुक पुराणेति पुराणमर्चयेत्
किंवा पुरुषसूक्ताने किंवा गायत्रीने पूजा करावी; 'ॐ नमो भगवते अमुक पुराणाय' असं म्हणून त्या पुराणाची पूजा करावी.
कांडादिति हि मंत्रेण दूर्वामानीय पूजयेत् । ॐ नमो भगवत्यै दूर्वायै इति
'कांडा इति' या मंत्राने दुर्वा आणावी आणि 'ॐ नमो भगवत्यै दुर्वायै' असं म्हणून तिची पूजा करावी.
सलोकपाल पूजा स्यादथ कन्या समर्चनम् । वत्सरात्पंचकादूर्द्ध्वं दशवर्षादधः शुभाः
मग लोकपालांची पूजा करावी आणि त्यानंतर कन्यांची पूजा; पाच वर्षांपेक्षा जास्त आणि दहा वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या कन्या शुभ मानल्या जातात.
अनुत्पन्नऋतुर्वापि तां प्रयत्नेन पूजयेत् । गंधपुष्पाक्षतैर्धूपैर्दीपतांबूलभूषणैः
ती मुलगी वयात आलेली नसली तरी, तिला मन लावून, सुगंध, फुलं, अक्षता, धूप, दिवा, तांबूल आणि दागिन्यांनी पूजावावी.
पाठयेदप्यमुं मंत्रं पूजकः कन्यकामिमाम्
पूजा करणाऱ्याने या मुलीवर हा मंत्रही म्हणावा.
सत्यं ब्रूहि प्रियं ब्रूहि भगवति सरस्वति नमस्ते नमस्त इति
"सत्य बोल, प्रिय बोल, भगवती सरस्वती, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार."
गायत्र्यानुक्रमार्थात्तु दूर्वायुग्मं तु कारयेत् । सन्निधौ पुस्तकस्याधः सहस्रपरमेत्यृचा
गायत्रीच्या क्रमाप्रमाणे, दोन दुर्वा घ्याव्यात आणि त्या पुस्तकाखाली, सहस्रपरमेतृचा ऋचेसह ठेवाव्यात.
दूर्वायुग्मत्रयं दद्यात्तस्या हस्ते विचक्षणः । सा प्रक्षिपेत्पुस्तसंधौ शलाकात्रयमन्वनु
शहाणा माणूस तिच्या हातात तीन दुर्वांच्या जोड्या द्याव्यात; मग ती पुस्तकाच्या पानांमध्ये एकामागून एक तीन काड्या ठेवाव्यात.
विसृज्यतां पुनर्दद्याच्छिवाभ्यां नम इत्यथ । पत्रयोर्मध्यमः श्लोकः कार्यसिद्धेर्हि सूचकः
त्या काड्या सोडून पुन्हा 'शिव आणि पार्वतींना नमस्कार' असे म्हणून द्याव्यात; पानांमध्ये जो मधला श्लोक येईल तो कार्यसिद्धीचा सूचक असतो.
पूर्वपत्रे समाप्तिः स्याच्छ्लोकस्य यदि राघव । परपत्रे पठेच्छ्लोकं विविच्यार्थमुदीरयेत्
राघवा, पहिल्या पानावर श्लोक संपला असेल तर तो पूर्ण झाला असे समजावे; दुसऱ्या पानावर असेल तर तो श्लोक वाचावा आणि त्याचा अर्थ सांगावा.
शनैःशनैः पठेत्प्राज्ञो व्याख्यासेच्च शनैःशनैः । त्वरेह न हि कर्तव्या कुप्यति त्वरया तु गीः
शहाण्याने हळूहळू वाचावे आणि हळूहळू अर्थही सांगावा; येथे घाई करू नये, कारण घाई केली तर वाणी बिघडते.
घटिकायास्तु पादः स्यादत्वरास्यात्ततोधिका । त्वरयेन्न च वक्तारं ज्ञातव्यांशमनुद्विजम्
घाईसाठी एक घटिकेचा चतुर्थांश वेळ चालतो, त्याहून जास्त नाही; वाचणाऱ्याला घाई करू नये आणि अर्थ शांतपणे समजून घ्यावा.
विविच्य पाठं श्लोकस्य निश्चित्यार्थं च मानसे । प्रतीपं तन्न वक्तव्यं विविच्य रघुनंदन
श्लोक नीट वाचून, मनात त्याचा अर्थ ठरवावा आणि मग त्याच्या विरुद्ध काही बोलू नये, रघुनंदना.
यदि युक्तमयुक्तं वा श्लोकमन्यं पठेदसौ । पुस्तकस्थं च हित्वैव पूजकः स द्विजो यदि
जर पूजारी, तो द्विज असेल आणि पुस्तकातील श्लोक सोडून दुसरा योग्य किंवा अयोग्य श्लोक वाचला,
तत्तथैव हि विज्ञेयं विसंवादो न शस्यते । दैवागतो हि स श्लोको दैवं हि बलवत्तरम्
तर ते जसे आहे तसेच समजावे; विरोध करणे योग्य नाही, कारण तो श्लोक दैवाने आला आहे आणि दैव हेच बलवान असते.
उपश्रुतिषु यद्वच्च नापराधो द्विजस्य तु । विस्मयो न च कर्तव्यो दैवस्य कुटिला गतिः
जसे शकुनात दोष लागत नाही, तसेच द्विजाला येथेही दोष नाही; आणि आश्चर्य वाटू नये, कारण दैवाचा मार्ग गुंतागुंतीचा असतो.
यत्तत्पदविपर्यासे पत्रे चोपरिवारिणि । तमादेशं तिरस्कृत्य द्वितीयं तु पठेदतः
शब्दांची उलटापालट होऊन श्लोक वरच्या पानावर आला असेल, तर त्या सूचनेकडे दुर्लक्ष करून दुसरा श्लोक वाचावा.
ततस्तृतीयं पाठ्यं स्यात्ततः कार्यं विवेचनम् । अविसर्गांतपूर्वास्ते पवर्गेतरपंचमाः
नंतर तिसरा श्लोक वाचावा आणि मग त्याचा अर्थ विचारावा; जे श्लोक विसर्गाने संपत नाहीत आणि इतर वर्गातील पाचवे अक्षर असतात.
स्तुतिलिड्वर्जितः श्लोकः शकुनेषु प्रशस्यते । अध्यायादिः समाप्तिश्च वृथा पत्रं वृथा लिपिः
ज्या श्लोकात स्तुती किंवा लिट् लकार नाही, तो शकुनात उत्तम मानला जातो; अध्यायाची सुरुवात किंवा शेवट, निरुपयोगी पान किंवा निरुपयोगी अक्षर,