देवेषु च समस्तेषु समदृष्टिः शिवे रतः । शतरुद्रियजापी च साग्निकश्चातिवाचकः
'सर्व देवांना समान मानणारा, शंकरात रमणारा, शतरुद्रियेचा जप करणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि उत्तम पठण करणारा —'
यजुर्वेदी विशेषेण पूजयेत्पुस्तकं सुधीः । श्रीतालपत्रलिखितं देवलिप्यन्वितं शुभम्
'विशेषतः यजुर्वेद जाणणाऱ्याने, ताज्या ताडपत्रावर लिहिलेलं, देवाच्या लिपीने सुशोभित असं शुभ पुस्तक पूजावं.'
बंधाद्यतिप्रपंचं यद्युगपत्प्रणवाक्षरम् । प्रागूर्द्ध्वंरेखयोः प्रांते प्रणवस्याग्रयोजिका
'बांधणीच्या किंवा मोठ्या विभागाच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी, जर ओंकाराचं अक्षर, सुरुवातीला किंवा शेवटी रेषेसह, आणि ओंकाराचं शिर वर जोडलेलं असेल —'
रेखा भवेदेवमेका अकारस्तस्य पार्श्वतः । शिरोभागमुपक्रम्य सकोणाधः प्रलंबिनी
'अशी एक रेषा असावी, तिच्या बाजूला 'अ' हे अक्षर, वरून सुरुवात करून कोनातून खाली लोंबकळणारं.'
आकारः स हि विज्ञेयः पट्टिकादक्षरेखया । वामे षड्वक्रबिंदूद्वा विकार इति कीर्तितः
'हे 'अ' अक्षर म्हणून ओळखावं, पट्टीवरून ओढलेली रेषा; डावीकडे सहा वळणं आणि वरती बिंदू असेल, ते विकार म्हणतात.'
तस्य वामशिरोरेखा लंबिन्या ई उदाहृतः । सर्वाक्षरे शिरोरेखा अवक्रा प्रणवं विना
'त्याच्या डाव्या बाजूची शिररेषा खाली लोंबकळणारी 'ई' म्हणतात; प्रत्येक अक्षरात शिररेषा तिरकी असते, फक्त ओंकाराला सोडून.'
तस्यां तु लंबरेखान्या तदंते च लवित्रवत् । उकारः स हि विख्यातो लवित्रद्वयतस्तदू
त्या ओळीच्या शेवटी फावड्यासारखी आणखी एक रेघ आहे; ती 'उ' या अक्षरासारखी ओळ दोन फावड्यासारख्या खुणांमध्ये ओळखली जाते.
एवमन्यानि सर्वाणि अक्षराण्याह भारती । लिप्यानयैव लिखितं पुराणं तु प्रशस्यस्ते
असं, भारती, बाकीची सगळी अक्षरं सांगितली आहेत; या लिपीत लिहिलेलं पुराण तुझ्या कडून नेहमीच प्रशंसा मिळते.
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च मार्तंडं नारदेरितम् । मार्कंडेयमथाग्नेयं कौर्मं वामनमेव च
ब्राह्म, पद्म, वैष्णव, मार्तंड, नारद, मार्कंडेय, आग्नेय, कूर्म आणि वामन ही पुराणं,
गारुडं लैंगमाख्यातं स्कांदं मात्स्यं नृसिंहकम् । तथैव गदितं राम पुराणं कापिलं तथा
गारुड, लैंगिक, स्कांद, मत्स्य, नरसिंह, राम आणि कापिल ही पुराणंसुद्धा अशाच प्रकारे सांगितली आहेत.
वाराहं ब्रह्मवैवर्तं शकुनेषु प्रशस्यते । शैवं भागवतं दौर्गं भविष्योत्तरमेव च
वराह आणि ब्रह्मवैवर्त ही पुराणं पक्ष्यांमध्ये प्रसिद्ध आहेत; त्याचप्रमाणे शैव, भागवत, दौर्ग आणि भविष्यत्तर ही पुराणंही.
भविष्यं चोपसंज्ञानि त्वन्यानि च विवर्जयेत् । विमुच्य पुस्तकं रत्नपीठे निक्षिप्य संस्कृतम्
भविष्य आणि इतर उपग्रंथ बाजूला ठेवावेत; पुस्तक शुद्ध करून ते रत्नांच्या आसनावर ठेवावं.
धौतवस्त्रधरः स्नात्वा शुचिरक्रोधनोऽज्वरः । आदावात्मानमभ्यर्च्य कृत्वा संकल्पमेव च
स्वच्छ वस्त्र घालून, स्नान करून, मन शुद्ध ठेवून, राग आणि ताप न ठेवता, प्रथम स्वतःची पूजा करावी आणि संकल्प करावा.
अंकुशं चाक्षसूत्रं च पाशं पुस्तकमेव च । धारयंतीं सितां ध्यायेत्प्रसन्नास्यां सरस्वतीम्
पांढऱ्या वस्त्रात, प्रसन्न चेहरा असलेली, अंकुश, माळ, पाश आणि पुस्तक हातात धरलेली सरस्वती देवी ध्यानात घ्यावी.
गोक्षीरसदृशाकारं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । सहासवदनं शांतं शुक्लांबरधरं शिवम्
गायीच्या दुधासारखा रंग, तीन डोळे, वृषभावर बसलेला, हसरा आणि शांत चेहरा, पांढरी वस्त्र घातलेला शिव ध्यानात घ्यावा.
हरिणं चाभयं चोर्द्ध्वबाहुयुग्मं किरीटिनम् । व्याख्यामुद्रा चं दक्षेधो वामहस्ते वरप्रदम्
हरि, अभय मुद्रा, दोन्ही हात वर, मुकुट घातलेला, उजव्या हाताने व्याख्येची मुद्रा आणि डाव्या हाताने वर देणारा, असं ध्यान करावं.
नानारत्नविभूषाढ्यं गिरिजार्द्धांबुजासनम् । बहुभिर्मुनिमुख्यैस्तु ध्यायमान पदांबुजम्
नानाविध रत्नांनी सजलेला, अर्ध्या कमळावर गिरिजेसोबत बसलेला, आणि अनेक श्रेष्ठ ऋषी ज्याच्या चरणकमळांची पूजा करतात, असा तो.
मूर्तिमद्भिस्तथा वेदैः स्तूयमानं पुराणकैः । अन्यैः समस्तलोकैश्च संसेवितपदांबुजम्
मूर्तिरूप वेदांनी आणि पुराणांनी ज्याची स्तुती केली आहे, आणि सर्व लोकांनी ज्याच्या चरणकमळांची सेवा केली आहे, असा तो.
ध्यात्वैवं पूजकः सम्यगादौ पूजां समारभेत् । आपो वा इदमित्येतत्कलशस्याभिमंत्रणम्
असं ध्यान करून, पूजकाने योग्य रीतीने पूजा सुरू करावी; 'हेच पाणी आहे' असं म्हणून कलशाची मंत्रपूजा करावी.
तज्जलं च गृहीत्वा च पात्रस्थमभिमंत्रयेत् । तत्सद्ब्रह्मेति मंत्रेण प्रशस्य प्रणवेन तु
ते पाणी घेऊन पात्रात ठेवावं आणि 'तेच सत्य ब्रह्म' या मंत्राने आणि प्रशंसित प्रणवाने त्याची शुद्धी करावी.
आत्मानं सर्वपात्राणि तत आवाहयेदिति । यद्वागिति तृचेनैव भारती षोडशार्चनम्
स्वतःला आणि सर्व पात्रांना आवाहन करावं; किंवा 'यद्वाग्' या त्रिच मंत्राने भारतीची सोळा प्रकारची पूजा करावी.
पुरुषसूक्तेन वा कुर्याद्गायत्र्या वा समर्चयेत् । ॐ नमो भगवते अमुक पुराणेति पुराणमर्चयेत्
किंवा पुरुषसूक्ताने किंवा गायत्रीने पूजा करावी; 'ॐ नमो भगवते अमुक पुराणाय' असं म्हणून त्या पुराणाची पूजा करावी.
कांडादिति हि मंत्रेण दूर्वामानीय पूजयेत् । ॐ नमो भगवत्यै दूर्वायै इति
'कांडा इति' या मंत्राने दुर्वा आणावी आणि 'ॐ नमो भगवत्यै दुर्वायै' असं म्हणून तिची पूजा करावी.
सलोकपाल पूजा स्यादथ कन्या समर्चनम् । वत्सरात्पंचकादूर्द्ध्वं दशवर्षादधः शुभाः
मग लोकपालांची पूजा करावी आणि त्यानंतर कन्यांची पूजा; पाच वर्षांपेक्षा जास्त आणि दहा वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या कन्या शुभ मानल्या जातात.
अनुत्पन्नऋतुर्वापि तां प्रयत्नेन पूजयेत् । गंधपुष्पाक्षतैर्धूपैर्दीपतांबूलभूषणैः
ती मुलगी वयात आलेली नसली तरी, तिला मन लावून, सुगंध, फुलं, अक्षता, धूप, दिवा, तांबूल आणि दागिन्यांनी पूजावावी.
पाठयेदप्यमुं मंत्रं पूजकः कन्यकामिमाम्
पूजा करणाऱ्याने या मुलीवर हा मंत्रही म्हणावा.
सत्यं ब्रूहि प्रियं ब्रूहि भगवति सरस्वति नमस्ते नमस्त इति
"सत्य बोल, प्रिय बोल, भगवती सरस्वती, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार."
गायत्र्यानुक्रमार्थात्तु दूर्वायुग्मं तु कारयेत् । सन्निधौ पुस्तकस्याधः सहस्रपरमेत्यृचा
गायत्रीच्या क्रमाप्रमाणे, दोन दुर्वा घ्याव्यात आणि त्या पुस्तकाखाली, सहस्रपरमेतृचा ऋचेसह ठेवाव्यात.
दूर्वायुग्मत्रयं दद्यात्तस्या हस्ते विचक्षणः । सा प्रक्षिपेत्पुस्तसंधौ शलाकात्रयमन्वनु
शहाणा माणूस तिच्या हातात तीन दुर्वांच्या जोड्या द्याव्यात; मग ती पुस्तकाच्या पानांमध्ये एकामागून एक तीन काड्या ठेवाव्यात.
विसृज्यतां पुनर्दद्याच्छिवाभ्यां नम इत्यथ । पत्रयोर्मध्यमः श्लोकः कार्यसिद्धेर्हि सूचकः
त्या काड्या सोडून पुन्हा 'शिव आणि पार्वतींना नमस्कार' असे म्हणून द्याव्यात; पानांमध्ये जो मधला श्लोक येईल तो कार्यसिद्धीचा सूचक असतो.