किं चिंतयसि काकुत्स्थ मुनिष्वग्रे वसत्स्वपि । तद्वाक्यं राघवः श्रुत्वा पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
'काकुत्स्था, इतके ऋषी समोर असताना तू काय विचार करतोस?' हे ऐकून राघवाने त्या श्रेष्ठ ऋषींना विचारले.
श्रीरामउवाच- विभीषणः कथमसौ बद्धः शृंखलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवं लिगं दृष्ट्वा रामेश्वरं त्वहो
श्रीराम म्हणाले — 'विभीषणाला माणसांनी साखळ्यांनी कसा बांधले, मी स्थापलेलं रामेश्वर शिवलिंग पाहूनही? हाय!'
द्राविडैः कुटिलैर्दुष्टैरात्मना तद्विचार्यताम् । विचार्य मुनिवर्यास्ते नेशास्तज्ज्ञातुमल्पतः
'त्या वाईट, कपटी द्रविडांनी हे केलं — हे तू स्वतः विचार कर.' ऋषी श्रेष्ठांनी विचार केला, पण त्यांना हे समजलं नाही.
न जानीम इति प्राहू रामं रामस्तदाब्रवीत् । पुराणं वीक्ष्य विधिना तत्सर्वं ब्रूत सत्तमाः
'आम्हाला माहीत नाही,' असं त्यांनी रामाला सांगितलं. तेव्हा राम म्हणाले, 'नियमाने पुराण पाहा आणि सगळं मला सांगा, हे सज्जनहो.'
भवदज्ञानहेतुश्च विचार्यस्तदनंतरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्याद्वर्जनीयं तथैव किम्
'तुमच्या अज्ञानाचं कारणही नंतर शोधा. कोणतं पुराण पहावं, आणि कोणतं टाळावं हेही विचारा.'
प्रशस्तः कीदृशः श्लोकस्तदन्यः कीदृशो भवेत् । कीदृशेषु च कार्येषु कीदृशः पूजकस्तथा
'कसा श्लोक उत्तम मानला जातो, आणि दुसरा कसा असतो? कोणत्या कर्मात, आणि कसा पूजक योग्य असतो?'
पूजा च कीदृशैर्भक्तैः कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य वचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः
'कसे भक्त पूजेसाठी योग्य आहेत, हे निर्णयानुसार सांगा.' रामाचं हे बोलणं ऐकून ते श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाले—
प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं चिंताव्याकुलमानसम् । न वक्तारो वरं राम वीक्षतां तु पुराणवित्
राघवांचा मन चिंता आणि विचारांनी भरलेला असताना त्यांनी उत्तर दिलं, 'राम, आम्ही सांगणारे नाही; पुराण जाणणाऱ्याला विचारा.'
तच्छ्रुत्वा राघवः शंभुं पप्रच्छ विनयान्वितः । सोपि तद्वाक्यमाकर्ण्य प्रत्युवाच महामतिः
हे ऐकून राघवाने विनयाने शंभूला विचारलं. शंभूने ते शब्द ऐकून मोठ्या बुद्धीने उत्तर दिलं.
शंभुरुवाच- पुराणजीवी पूजार्हः स्वशाखाध्ययनः शुचिः । मीमांसातत्त्वविज्ञानः श्रोत्रियोऽनृतदूषकः
शंभू म्हणाले — 'जो पुराणावर जगतो, पूजेसाठी योग्य आहे, स्वतःच्या शाखेचं अध्ययन करणारा, शुद्ध आहे, मीमांसेचं तत्त्व जाणणारा, वेदज्ञ, आणि खोटं टाळणारा —'
देवेषु च समस्तेषु समदृष्टिः शिवे रतः । शतरुद्रियजापी च साग्निकश्चातिवाचकः
'सर्व देवांना समान मानणारा, शंकरात रमणारा, शतरुद्रियेचा जप करणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि उत्तम पठण करणारा —'
यजुर्वेदी विशेषेण पूजयेत्पुस्तकं सुधीः । श्रीतालपत्रलिखितं देवलिप्यन्वितं शुभम्
'विशेषतः यजुर्वेद जाणणाऱ्याने, ताज्या ताडपत्रावर लिहिलेलं, देवाच्या लिपीने सुशोभित असं शुभ पुस्तक पूजावं.'
बंधाद्यतिप्रपंचं यद्युगपत्प्रणवाक्षरम् । प्रागूर्द्ध्वंरेखयोः प्रांते प्रणवस्याग्रयोजिका
'बांधणीच्या किंवा मोठ्या विभागाच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी, जर ओंकाराचं अक्षर, सुरुवातीला किंवा शेवटी रेषेसह, आणि ओंकाराचं शिर वर जोडलेलं असेल —'
रेखा भवेदेवमेका अकारस्तस्य पार्श्वतः । शिरोभागमुपक्रम्य सकोणाधः प्रलंबिनी
'अशी एक रेषा असावी, तिच्या बाजूला 'अ' हे अक्षर, वरून सुरुवात करून कोनातून खाली लोंबकळणारं.'
आकारः स हि विज्ञेयः पट्टिकादक्षरेखया । वामे षड्वक्रबिंदूद्वा विकार इति कीर्तितः
'हे 'अ' अक्षर म्हणून ओळखावं, पट्टीवरून ओढलेली रेषा; डावीकडे सहा वळणं आणि वरती बिंदू असेल, ते विकार म्हणतात.'
तस्य वामशिरोरेखा लंबिन्या ई उदाहृतः । सर्वाक्षरे शिरोरेखा अवक्रा प्रणवं विना
'त्याच्या डाव्या बाजूची शिररेषा खाली लोंबकळणारी 'ई' म्हणतात; प्रत्येक अक्षरात शिररेषा तिरकी असते, फक्त ओंकाराला सोडून.'
तस्यां तु लंबरेखान्या तदंते च लवित्रवत् । उकारः स हि विख्यातो लवित्रद्वयतस्तदू
त्या ओळीच्या शेवटी फावड्यासारखी आणखी एक रेघ आहे; ती 'उ' या अक्षरासारखी ओळ दोन फावड्यासारख्या खुणांमध्ये ओळखली जाते.
एवमन्यानि सर्वाणि अक्षराण्याह भारती । लिप्यानयैव लिखितं पुराणं तु प्रशस्यस्ते
असं, भारती, बाकीची सगळी अक्षरं सांगितली आहेत; या लिपीत लिहिलेलं पुराण तुझ्या कडून नेहमीच प्रशंसा मिळते.
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च मार्तंडं नारदेरितम् । मार्कंडेयमथाग्नेयं कौर्मं वामनमेव च
ब्राह्म, पद्म, वैष्णव, मार्तंड, नारद, मार्कंडेय, आग्नेय, कूर्म आणि वामन ही पुराणं,
गारुडं लैंगमाख्यातं स्कांदं मात्स्यं नृसिंहकम् । तथैव गदितं राम पुराणं कापिलं तथा
गारुड, लैंगिक, स्कांद, मत्स्य, नरसिंह, राम आणि कापिल ही पुराणंसुद्धा अशाच प्रकारे सांगितली आहेत.
वाराहं ब्रह्मवैवर्तं शकुनेषु प्रशस्यते । शैवं भागवतं दौर्गं भविष्योत्तरमेव च
वराह आणि ब्रह्मवैवर्त ही पुराणं पक्ष्यांमध्ये प्रसिद्ध आहेत; त्याचप्रमाणे शैव, भागवत, दौर्ग आणि भविष्यत्तर ही पुराणंही.
भविष्यं चोपसंज्ञानि त्वन्यानि च विवर्जयेत् । विमुच्य पुस्तकं रत्नपीठे निक्षिप्य संस्कृतम्
भविष्य आणि इतर उपग्रंथ बाजूला ठेवावेत; पुस्तक शुद्ध करून ते रत्नांच्या आसनावर ठेवावं.
धौतवस्त्रधरः स्नात्वा शुचिरक्रोधनोऽज्वरः । आदावात्मानमभ्यर्च्य कृत्वा संकल्पमेव च
स्वच्छ वस्त्र घालून, स्नान करून, मन शुद्ध ठेवून, राग आणि ताप न ठेवता, प्रथम स्वतःची पूजा करावी आणि संकल्प करावा.
अंकुशं चाक्षसूत्रं च पाशं पुस्तकमेव च । धारयंतीं सितां ध्यायेत्प्रसन्नास्यां सरस्वतीम्
पांढऱ्या वस्त्रात, प्रसन्न चेहरा असलेली, अंकुश, माळ, पाश आणि पुस्तक हातात धरलेली सरस्वती देवी ध्यानात घ्यावी.
गोक्षीरसदृशाकारं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । सहासवदनं शांतं शुक्लांबरधरं शिवम्
गायीच्या दुधासारखा रंग, तीन डोळे, वृषभावर बसलेला, हसरा आणि शांत चेहरा, पांढरी वस्त्र घातलेला शिव ध्यानात घ्यावा.
हरिणं चाभयं चोर्द्ध्वबाहुयुग्मं किरीटिनम् । व्याख्यामुद्रा चं दक्षेधो वामहस्ते वरप्रदम्
हरि, अभय मुद्रा, दोन्ही हात वर, मुकुट घातलेला, उजव्या हाताने व्याख्येची मुद्रा आणि डाव्या हाताने वर देणारा, असं ध्यान करावं.
नानारत्नविभूषाढ्यं गिरिजार्द्धांबुजासनम् । बहुभिर्मुनिमुख्यैस्तु ध्यायमान पदांबुजम्
नानाविध रत्नांनी सजलेला, अर्ध्या कमळावर गिरिजेसोबत बसलेला, आणि अनेक श्रेष्ठ ऋषी ज्याच्या चरणकमळांची पूजा करतात, असा तो.
मूर्तिमद्भिस्तथा वेदैः स्तूयमानं पुराणकैः । अन्यैः समस्तलोकैश्च संसेवितपदांबुजम्
मूर्तिरूप वेदांनी आणि पुराणांनी ज्याची स्तुती केली आहे, आणि सर्व लोकांनी ज्याच्या चरणकमळांची सेवा केली आहे, असा तो.
ध्यात्वैवं पूजकः सम्यगादौ पूजां समारभेत् । आपो वा इदमित्येतत्कलशस्याभिमंत्रणम्
असं ध्यान करून, पूजकाने योग्य रीतीने पूजा सुरू करावी; 'हेच पाणी आहे' असं म्हणून कलशाची मंत्रपूजा करावी.
तज्जलं च गृहीत्वा च पात्रस्थमभिमंत्रयेत् । तत्सद्ब्रह्मेति मंत्रेण प्रशस्य प्रणवेन तु
ते पाणी घेऊन पात्रात ठेवावं आणि 'तेच सत्य ब्रह्म' या मंत्राने आणि प्रशंसित प्रणवाने त्याची शुद्धी करावी.