श्रीराम उवाच- लिगार्चनप्रकारं च लिंगमाहात्म्यमेव च । महेशनाममाहात्म्यं पूजामाहात्म्यमेव च
श्रीराम म्हणाला – लिंगाची पूजा कशी करावी, लिंगाचे महत्त्व, महेशाचे नावाचे माहात्म्य आणि पूजेचे महात्म्य—
नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहात्म्यं धूपदानस्य सत्तम
नमस्काराचे महात्म्य, केवळ दर्शनाचे महत्त्व, जलदानाचे पुण्य, आणि धूपदानाचे महात्म्य, हे श्रेष्ठ—
दीपगंधादिदानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कथां पापप्रणाशिनीम्
दिप, गंध वगैरे दानाचे पुण्य, फुलांचे महात्म्य, आणि विविध आख्यायिका व इतिहासांच्या त्या पाप नष्ट करणाऱ्या कथा—
धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुव्रत । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि त्यासाठीचे उपाय, हे सुव्रत, हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे ऋषिवरश्रेष्ठ.
शंभुरुवाच- रामराम महाबाहो पुण्यवानसि राघव । राज्यासक्तस्य ते जाता पुराणश्रवणे रतिः
शंभू म्हणाला – राम, महाबाहू, तू पुण्यवान आहेस, राघव; राज्यकार्यात गुंतलेला असूनही तुला पुराण ऐकण्याची आवड निर्माण झाली आहे.
स्यान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिषेवणात् । सा जिह्वा या शिवं गायेत्तच्चित्तं यत्तदर्प्पितम्
अशी आवड मोठ्या सेवेमुळे आणि पुण्यतीर्थांच्या भेटीमुळे निर्माण होते, राम; जी जीभ शंकराचे गुणगान करते, जे मन त्याला समर्पित असते—
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ । सुजन्मदेहमत्यर्थं तदेवाशेषजन्मसु
फक्त ती दोनच खरोखरच प्रशंसनीय आहेत – जी हात शंकराची पूजा करतात; उत्तम जन्माने मिळालेलं शरीरही तसेच, आणि सर्व जन्मांत.
यदेवोत्पुलकोभासि हर नामानुकीर्तनात् । कृतार्थोऽसि महाराज तत्प्रश्नानुगता मतिः
जेव्हा तुझे अंग हराचे नाव उच्चारताना आनंदाने रोमांचित होते, महाराज, तेव्हा तू खरोखरच कृतार्थ होतोस; तुझा मन त्या प्रश्नांकडे वळले आहे.
अनंतरं समाजग्मुर्जांघिकाः सत्वरश्रमाः । तत्करात्पत्रिकां गृह्य पपाठ रघुसत्तमः
त्या क्षणीच धावपळ करत, दमलेले दूत आले. त्यांनी आणलेली पत्रिका घेत रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाने ती वाचली.
मनसाऽचिंतयद्रामः कथमेतदभूदिति । रामं शंभुस्तदा प्राह देव्या ब्राह्मणवेषवान्
रामाच्या मनात विचार आला, 'हे असं कसं घडलं?' तेव्हा देवीसोबत ब्राह्मणाचा वेष घेतलेले शंभू रामाला म्हणाले.
किं चिंतयसि काकुत्स्थ मुनिष्वग्रे वसत्स्वपि । तद्वाक्यं राघवः श्रुत्वा पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
'काकुत्स्था, इतके ऋषी समोर असताना तू काय विचार करतोस?' हे ऐकून राघवाने त्या श्रेष्ठ ऋषींना विचारले.
श्रीरामउवाच- विभीषणः कथमसौ बद्धः शृंखलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवं लिगं दृष्ट्वा रामेश्वरं त्वहो
श्रीराम म्हणाले — 'विभीषणाला माणसांनी साखळ्यांनी कसा बांधले, मी स्थापलेलं रामेश्वर शिवलिंग पाहूनही? हाय!'
द्राविडैः कुटिलैर्दुष्टैरात्मना तद्विचार्यताम् । विचार्य मुनिवर्यास्ते नेशास्तज्ज्ञातुमल्पतः
'त्या वाईट, कपटी द्रविडांनी हे केलं — हे तू स्वतः विचार कर.' ऋषी श्रेष्ठांनी विचार केला, पण त्यांना हे समजलं नाही.
न जानीम इति प्राहू रामं रामस्तदाब्रवीत् । पुराणं वीक्ष्य विधिना तत्सर्वं ब्रूत सत्तमाः
'आम्हाला माहीत नाही,' असं त्यांनी रामाला सांगितलं. तेव्हा राम म्हणाले, 'नियमाने पुराण पाहा आणि सगळं मला सांगा, हे सज्जनहो.'
भवदज्ञानहेतुश्च विचार्यस्तदनंतरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्याद्वर्जनीयं तथैव किम्
'तुमच्या अज्ञानाचं कारणही नंतर शोधा. कोणतं पुराण पहावं, आणि कोणतं टाळावं हेही विचारा.'
प्रशस्तः कीदृशः श्लोकस्तदन्यः कीदृशो भवेत् । कीदृशेषु च कार्येषु कीदृशः पूजकस्तथा
'कसा श्लोक उत्तम मानला जातो, आणि दुसरा कसा असतो? कोणत्या कर्मात, आणि कसा पूजक योग्य असतो?'
पूजा च कीदृशैर्भक्तैः कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य वचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः
'कसे भक्त पूजेसाठी योग्य आहेत, हे निर्णयानुसार सांगा.' रामाचं हे बोलणं ऐकून ते श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाले—
प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं चिंताव्याकुलमानसम् । न वक्तारो वरं राम वीक्षतां तु पुराणवित्
राघवांचा मन चिंता आणि विचारांनी भरलेला असताना त्यांनी उत्तर दिलं, 'राम, आम्ही सांगणारे नाही; पुराण जाणणाऱ्याला विचारा.'
तच्छ्रुत्वा राघवः शंभुं पप्रच्छ विनयान्वितः । सोपि तद्वाक्यमाकर्ण्य प्रत्युवाच महामतिः
हे ऐकून राघवाने विनयाने शंभूला विचारलं. शंभूने ते शब्द ऐकून मोठ्या बुद्धीने उत्तर दिलं.
शंभुरुवाच- पुराणजीवी पूजार्हः स्वशाखाध्ययनः शुचिः । मीमांसातत्त्वविज्ञानः श्रोत्रियोऽनृतदूषकः
शंभू म्हणाले — 'जो पुराणावर जगतो, पूजेसाठी योग्य आहे, स्वतःच्या शाखेचं अध्ययन करणारा, शुद्ध आहे, मीमांसेचं तत्त्व जाणणारा, वेदज्ञ, आणि खोटं टाळणारा —'
देवेषु च समस्तेषु समदृष्टिः शिवे रतः । शतरुद्रियजापी च साग्निकश्चातिवाचकः
'सर्व देवांना समान मानणारा, शंकरात रमणारा, शतरुद्रियेचा जप करणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि उत्तम पठण करणारा —'
यजुर्वेदी विशेषेण पूजयेत्पुस्तकं सुधीः । श्रीतालपत्रलिखितं देवलिप्यन्वितं शुभम्
'विशेषतः यजुर्वेद जाणणाऱ्याने, ताज्या ताडपत्रावर लिहिलेलं, देवाच्या लिपीने सुशोभित असं शुभ पुस्तक पूजावं.'
बंधाद्यतिप्रपंचं यद्युगपत्प्रणवाक्षरम् । प्रागूर्द्ध्वंरेखयोः प्रांते प्रणवस्याग्रयोजिका
'बांधणीच्या किंवा मोठ्या विभागाच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी, जर ओंकाराचं अक्षर, सुरुवातीला किंवा शेवटी रेषेसह, आणि ओंकाराचं शिर वर जोडलेलं असेल —'
रेखा भवेदेवमेका अकारस्तस्य पार्श्वतः । शिरोभागमुपक्रम्य सकोणाधः प्रलंबिनी
'अशी एक रेषा असावी, तिच्या बाजूला 'अ' हे अक्षर, वरून सुरुवात करून कोनातून खाली लोंबकळणारं.'
आकारः स हि विज्ञेयः पट्टिकादक्षरेखया । वामे षड्वक्रबिंदूद्वा विकार इति कीर्तितः
'हे 'अ' अक्षर म्हणून ओळखावं, पट्टीवरून ओढलेली रेषा; डावीकडे सहा वळणं आणि वरती बिंदू असेल, ते विकार म्हणतात.'
तस्य वामशिरोरेखा लंबिन्या ई उदाहृतः । सर्वाक्षरे शिरोरेखा अवक्रा प्रणवं विना
'त्याच्या डाव्या बाजूची शिररेषा खाली लोंबकळणारी 'ई' म्हणतात; प्रत्येक अक्षरात शिररेषा तिरकी असते, फक्त ओंकाराला सोडून.'
तस्यां तु लंबरेखान्या तदंते च लवित्रवत् । उकारः स हि विख्यातो लवित्रद्वयतस्तदू
त्या ओळीच्या शेवटी फावड्यासारखी आणखी एक रेघ आहे; ती 'उ' या अक्षरासारखी ओळ दोन फावड्यासारख्या खुणांमध्ये ओळखली जाते.
एवमन्यानि सर्वाणि अक्षराण्याह भारती । लिप्यानयैव लिखितं पुराणं तु प्रशस्यस्ते
असं, भारती, बाकीची सगळी अक्षरं सांगितली आहेत; या लिपीत लिहिलेलं पुराण तुझ्या कडून नेहमीच प्रशंसा मिळते.
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च मार्तंडं नारदेरितम् । मार्कंडेयमथाग्नेयं कौर्मं वामनमेव च
ब्राह्म, पद्म, वैष्णव, मार्तंड, नारद, मार्कंडेय, आग्नेय, कूर्म आणि वामन ही पुराणं,
गारुडं लैंगमाख्यातं स्कांदं मात्स्यं नृसिंहकम् । तथैव गदितं राम पुराणं कापिलं तथा
गारुड, लैंगिक, स्कांद, मत्स्य, नरसिंह, राम आणि कापिल ही पुराणंसुद्धा अशाच प्रकारे सांगितली आहेत.