अद्याभ्यासस्य विद्यानां फलकालोऽयमागतः । अद्य मे पितरस्तुष्टा राज्यं च सफलं मम
आज माझ्या शिक्षणाचा आणि विद्या-अभ्यासाचा प्रत्यक्ष फळ मिळण्याचा काळ आला आहे; आज माझे पूर्वज समाधानी आहेत आणि माझे राज्यही सफल झाले आहे.
अद्य मे सफलं वृत्तमद्य मे सफलं श्रुतम् । एवं वदंतं राजानं ब्राह्मणाः कश्यपादयः
आज माझे वर्तन फळाला आले आहे, आज माझे ऐकलेले ज्ञानही सफल झाले आहे, असे राजा म्हणत असताना कश्यप आणि इतर ब्राह्मणांनी त्याला उद्देशून बोलले.
ऊचुः प्रियतरं वाक्यं रामं राजीवलोचनम् । ऋषय ऊचुः अयं शंभुर्द्विजः प्राप्तः सर्वशास्त्रविशारदः
त्यांनी कमळासारख्या डोळ्यांच्या रामाला अतिशय प्रिय अशी वाणी सांगितली : ऋषी म्हणाले – हा शंभू नावाचा ब्राह्मण येथे आला आहे, तो सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत आहे.
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वभूतहिते रतः । कैलासवासी सततं तपसे कृतनिश्चयः
तो वेद आणि त्यांच्या उपांगांचे तत्त्व जाणणारा आहे, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी नेहमीच झटणारा आहे, कैलासावर सतत वास करणारा आणि तपश्चर्येत दृढनिश्चयी आहे.
ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चस्के तुल्यो ब्रह्मविदां वरः । हरिणा ब्रह्मवात्सल्ये प्रसादे शंकरोपमः
तो ब्रह्मदेवाच्या तेजात तुल्य आहे, ब्रह्मज्ञानात सर्वश्रेष्ठ आहे; ब्राह्मणांवरील प्रेमात आणि कृपेत शंकरासारखा आहे.
एवंविधो महातेजाः शंभुर्ब्राह्मणपुंगवः । अष्टादशपुराणज्ञो मीमांसा न्यायकोविदः
असा हा महान तेजस्वी शंभू ब्राह्मणश्रेष्ठ आहे; तो अठरा पुराणांचा जाणकार आहे, मिमांसा आणि न्यायशास्त्रातही कुशल आहे.
त्वद्भाग्यगौरवादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । त्वयाहूतो मुनिवरः कैलासादागतः प्रभो
फक्त तुझ्या भाग्याच्या जोरावरच हा श्रेष्ठ ऋषी येथे आला आहे; प्रभो, तुझ्या बोलावण्यावरून हा कैलासावरून आलेला ऋषिवर येथे आला आहे.
अतः पृच्छ महाभाग पुराणाख्यानमुत्तमम् । श्रोतुकामा वयं प्राप्तास्त्वामद्य रघुनंदन
म्हणून, हे भाग्यवान, तू श्रेष्ठ पुराणकथा विचार; आम्ही सर्व आज येथे आलो आहोत, रघुनंदना, तुझ्याकडून ती ऐकण्याची इच्छा घेऊन.
अंतं गतस्य वेदानां सर्वशास्त्रार्थवेदिनः । पुंसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग्याति दर्शनम्
जो वेदांचा अंत गाठतो, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणतो, पण ज्याने पुराण ऐकले नाही, त्याची समज पूर्ण होत नाही.
सूत उवाच- एवमुक्तो रघुश्रेष्ठो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्रहर्षमतुलं लेभे पुराणश्रवणोत्सुकः
सूती म्हणतो – असे सत्यदर्शी ऋषींनी सांगितल्यावर, रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला अपूर्व आनंद झाला आणि त्याला पुराण ऐकण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली.
श्रीराम उवाच- लिगार्चनप्रकारं च लिंगमाहात्म्यमेव च । महेशनाममाहात्म्यं पूजामाहात्म्यमेव च
श्रीराम म्हणाला – लिंगाची पूजा कशी करावी, लिंगाचे महत्त्व, महेशाचे नावाचे माहात्म्य आणि पूजेचे महात्म्य—
नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहात्म्यं धूपदानस्य सत्तम
नमस्काराचे महात्म्य, केवळ दर्शनाचे महत्त्व, जलदानाचे पुण्य, आणि धूपदानाचे महात्म्य, हे श्रेष्ठ—
दीपगंधादिदानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कथां पापप्रणाशिनीम्
दिप, गंध वगैरे दानाचे पुण्य, फुलांचे महात्म्य, आणि विविध आख्यायिका व इतिहासांच्या त्या पाप नष्ट करणाऱ्या कथा—
धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुव्रत । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि त्यासाठीचे उपाय, हे सुव्रत, हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे ऋषिवरश्रेष्ठ.
शंभुरुवाच- रामराम महाबाहो पुण्यवानसि राघव । राज्यासक्तस्य ते जाता पुराणश्रवणे रतिः
शंभू म्हणाला – राम, महाबाहू, तू पुण्यवान आहेस, राघव; राज्यकार्यात गुंतलेला असूनही तुला पुराण ऐकण्याची आवड निर्माण झाली आहे.
स्यान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिषेवणात् । सा जिह्वा या शिवं गायेत्तच्चित्तं यत्तदर्प्पितम्
अशी आवड मोठ्या सेवेमुळे आणि पुण्यतीर्थांच्या भेटीमुळे निर्माण होते, राम; जी जीभ शंकराचे गुणगान करते, जे मन त्याला समर्पित असते—
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ । सुजन्मदेहमत्यर्थं तदेवाशेषजन्मसु
फक्त ती दोनच खरोखरच प्रशंसनीय आहेत – जी हात शंकराची पूजा करतात; उत्तम जन्माने मिळालेलं शरीरही तसेच, आणि सर्व जन्मांत.
यदेवोत्पुलकोभासि हर नामानुकीर्तनात् । कृतार्थोऽसि महाराज तत्प्रश्नानुगता मतिः
जेव्हा तुझे अंग हराचे नाव उच्चारताना आनंदाने रोमांचित होते, महाराज, तेव्हा तू खरोखरच कृतार्थ होतोस; तुझा मन त्या प्रश्नांकडे वळले आहे.
अनंतरं समाजग्मुर्जांघिकाः सत्वरश्रमाः । तत्करात्पत्रिकां गृह्य पपाठ रघुसत्तमः
त्या क्षणीच धावपळ करत, दमलेले दूत आले. त्यांनी आणलेली पत्रिका घेत रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाने ती वाचली.
मनसाऽचिंतयद्रामः कथमेतदभूदिति । रामं शंभुस्तदा प्राह देव्या ब्राह्मणवेषवान्
रामाच्या मनात विचार आला, 'हे असं कसं घडलं?' तेव्हा देवीसोबत ब्राह्मणाचा वेष घेतलेले शंभू रामाला म्हणाले.
किं चिंतयसि काकुत्स्थ मुनिष्वग्रे वसत्स्वपि । तद्वाक्यं राघवः श्रुत्वा पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
'काकुत्स्था, इतके ऋषी समोर असताना तू काय विचार करतोस?' हे ऐकून राघवाने त्या श्रेष्ठ ऋषींना विचारले.
श्रीरामउवाच- विभीषणः कथमसौ बद्धः शृंखलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवं लिगं दृष्ट्वा रामेश्वरं त्वहो
श्रीराम म्हणाले — 'विभीषणाला माणसांनी साखळ्यांनी कसा बांधले, मी स्थापलेलं रामेश्वर शिवलिंग पाहूनही? हाय!'
द्राविडैः कुटिलैर्दुष्टैरात्मना तद्विचार्यताम् । विचार्य मुनिवर्यास्ते नेशास्तज्ज्ञातुमल्पतः
'त्या वाईट, कपटी द्रविडांनी हे केलं — हे तू स्वतः विचार कर.' ऋषी श्रेष्ठांनी विचार केला, पण त्यांना हे समजलं नाही.
न जानीम इति प्राहू रामं रामस्तदाब्रवीत् । पुराणं वीक्ष्य विधिना तत्सर्वं ब्रूत सत्तमाः
'आम्हाला माहीत नाही,' असं त्यांनी रामाला सांगितलं. तेव्हा राम म्हणाले, 'नियमाने पुराण पाहा आणि सगळं मला सांगा, हे सज्जनहो.'
भवदज्ञानहेतुश्च विचार्यस्तदनंतरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्याद्वर्जनीयं तथैव किम्
'तुमच्या अज्ञानाचं कारणही नंतर शोधा. कोणतं पुराण पहावं, आणि कोणतं टाळावं हेही विचारा.'
प्रशस्तः कीदृशः श्लोकस्तदन्यः कीदृशो भवेत् । कीदृशेषु च कार्येषु कीदृशः पूजकस्तथा
'कसा श्लोक उत्तम मानला जातो, आणि दुसरा कसा असतो? कोणत्या कर्मात, आणि कसा पूजक योग्य असतो?'
पूजा च कीदृशैर्भक्तैः कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य वचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः
'कसे भक्त पूजेसाठी योग्य आहेत, हे निर्णयानुसार सांगा.' रामाचं हे बोलणं ऐकून ते श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाले—
प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं चिंताव्याकुलमानसम् । न वक्तारो वरं राम वीक्षतां तु पुराणवित्
राघवांचा मन चिंता आणि विचारांनी भरलेला असताना त्यांनी उत्तर दिलं, 'राम, आम्ही सांगणारे नाही; पुराण जाणणाऱ्याला विचारा.'
तच्छ्रुत्वा राघवः शंभुं पप्रच्छ विनयान्वितः । सोपि तद्वाक्यमाकर्ण्य प्रत्युवाच महामतिः
हे ऐकून राघवाने विनयाने शंभूला विचारलं. शंभूने ते शब्द ऐकून मोठ्या बुद्धीने उत्तर दिलं.
शंभुरुवाच- पुराणजीवी पूजार्हः स्वशाखाध्ययनः शुचिः । मीमांसातत्त्वविज्ञानः श्रोत्रियोऽनृतदूषकः
शंभू म्हणाले — 'जो पुराणावर जगतो, पूजेसाठी योग्य आहे, स्वतःच्या शाखेचं अध्ययन करणारा, शुद्ध आहे, मीमांसेचं तत्त्व जाणणारा, वेदज्ञ, आणि खोटं टाळणारा —'