प्रवृत्तो लोककृत्येषु शास्त्रकृत्येषु कोविदः । अयोध्यां गंतुकामेन शंकरेण महात्मना
तो लोककार्य आणि शास्त्रकार्यांत कुशल होता, अयोध्येला जायचं मनात होतं, आणि महात्मा शंकर—
पार्वत्या सह देवेन उषितः सरयूतटे । मुनयस्तं समभ्येत्य शंकरं विश्वरूपिणम्
पार्वतीसह देव सरयूच्या काठी थांबला होता; तेव्हा ऋषी त्या विश्वरूप शंकराजवळ गेले.
कश्यपाद्या महात्मानः पप्रच्छुरमितौजसम् । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सभार्यः कुत आगतः
कश्यपादी महात्मे, ज्यांचं तेज अमाप आहे, त्यांनी त्याला विचारलं: 'मुनिश्रेष्ठा, पत्नीसमवेत तुझं स्वागत आहे. कुठून आला आहेस?'
किमागमनकृत्यं ते कं देशं गंतुमुद्यतः । शंकर उवाच- अहं शंभुरिति ख्यातो विप्रो हिमगिरिस्थितः
'कशासाठी आलास? कुठल्या देशाला जायचं ठरवलं आहेस?' शंकर म्हणाले: 'मी शंभू, हिमालयावर राहणारा ब्राह्मण म्हणून प्रसिद्ध आहे.'
द्रष्टुं च राघवं गच्छे मम कार्यं महत्ततः । मामाह्वयति राजासौ पुराणश्रवणे रतः
'राघवाला भेटायला जातोय; मोठं कारण आहे. तो राजा, ज्याला पुराणकथा ऐकायला आवडतात, त्याने मला बोलावलं आहे.'
आगच्छंतु भवंतोऽपि राघवः परितुष्यति । ततस्ते मुनयः शंभुर्ययू रामदिदृक्षया
'तुम्ही सगळेही या; राघव खूश होईल.' मग ते ऋषी आणि शंभू, रामाचं दर्शन घ्यायला गेले.
तानागतान्वसिष्ठस्तु ज्ञात्वा रामाय चोक्तवान् । ततः सत्वरमुत्थाय निर्ययौ स पुरोहितः
वसिष्ठांनी त्यांचं आगमन कळून रामाला सांगितलं; मग पुरोहित पटकन उठून बाहेर गेला.
अर्घ्यपाद्यादिकैस्सर्वान्पूजयामास तानृषीन् । गृहराजं ततः सर्वान्प्रावेशयदरिंदमः
त्यांनी त्या सर्व ऋषींना पायधुण्यासाठी, हात धुण्यासाठी पाणी वगैरे देऊन सन्मान केला; मग शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामाने त्यांना राजवाड्यात नेलं.
प्रत्येकमासनं दत्वा स्वागतोक्त्यासनस्थितान् । क्रमेण रघुशार्दूलः पूजयामास तानृषीन्
प्रत्येकाला आसन देऊन, स्वागत करून, रघुकुळातील वाघाने त्या ऋषींना एकामागून एक सन्मान दिला.
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहासनस्थितान् । श्रीराम उवाच- अद्य मे सफलं जन्म प्राप्तमद्य तपः फलम्
गोड शब्दांनी त्यांना आनंदित करत, श्रीराम म्हणाले: 'आज माझं जन्म सार्थक झालं; आज तपस्येचं फळ मिळालं.'
अद्याभ्यासस्य विद्यानां फलकालोऽयमागतः । अद्य मे पितरस्तुष्टा राज्यं च सफलं मम
आज माझ्या शिक्षणाचा आणि विद्या-अभ्यासाचा प्रत्यक्ष फळ मिळण्याचा काळ आला आहे; आज माझे पूर्वज समाधानी आहेत आणि माझे राज्यही सफल झाले आहे.
अद्य मे सफलं वृत्तमद्य मे सफलं श्रुतम् । एवं वदंतं राजानं ब्राह्मणाः कश्यपादयः
आज माझे वर्तन फळाला आले आहे, आज माझे ऐकलेले ज्ञानही सफल झाले आहे, असे राजा म्हणत असताना कश्यप आणि इतर ब्राह्मणांनी त्याला उद्देशून बोलले.
ऊचुः प्रियतरं वाक्यं रामं राजीवलोचनम् । ऋषय ऊचुः अयं शंभुर्द्विजः प्राप्तः सर्वशास्त्रविशारदः
त्यांनी कमळासारख्या डोळ्यांच्या रामाला अतिशय प्रिय अशी वाणी सांगितली : ऋषी म्हणाले – हा शंभू नावाचा ब्राह्मण येथे आला आहे, तो सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत आहे.
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वभूतहिते रतः । कैलासवासी सततं तपसे कृतनिश्चयः
तो वेद आणि त्यांच्या उपांगांचे तत्त्व जाणणारा आहे, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी नेहमीच झटणारा आहे, कैलासावर सतत वास करणारा आणि तपश्चर्येत दृढनिश्चयी आहे.
ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चस्के तुल्यो ब्रह्मविदां वरः । हरिणा ब्रह्मवात्सल्ये प्रसादे शंकरोपमः
तो ब्रह्मदेवाच्या तेजात तुल्य आहे, ब्रह्मज्ञानात सर्वश्रेष्ठ आहे; ब्राह्मणांवरील प्रेमात आणि कृपेत शंकरासारखा आहे.
एवंविधो महातेजाः शंभुर्ब्राह्मणपुंगवः । अष्टादशपुराणज्ञो मीमांसा न्यायकोविदः
असा हा महान तेजस्वी शंभू ब्राह्मणश्रेष्ठ आहे; तो अठरा पुराणांचा जाणकार आहे, मिमांसा आणि न्यायशास्त्रातही कुशल आहे.
त्वद्भाग्यगौरवादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । त्वयाहूतो मुनिवरः कैलासादागतः प्रभो
फक्त तुझ्या भाग्याच्या जोरावरच हा श्रेष्ठ ऋषी येथे आला आहे; प्रभो, तुझ्या बोलावण्यावरून हा कैलासावरून आलेला ऋषिवर येथे आला आहे.
अतः पृच्छ महाभाग पुराणाख्यानमुत्तमम् । श्रोतुकामा वयं प्राप्तास्त्वामद्य रघुनंदन
म्हणून, हे भाग्यवान, तू श्रेष्ठ पुराणकथा विचार; आम्ही सर्व आज येथे आलो आहोत, रघुनंदना, तुझ्याकडून ती ऐकण्याची इच्छा घेऊन.
अंतं गतस्य वेदानां सर्वशास्त्रार्थवेदिनः । पुंसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग्याति दर्शनम्
जो वेदांचा अंत गाठतो, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणतो, पण ज्याने पुराण ऐकले नाही, त्याची समज पूर्ण होत नाही.
सूत उवाच- एवमुक्तो रघुश्रेष्ठो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्रहर्षमतुलं लेभे पुराणश्रवणोत्सुकः
सूती म्हणतो – असे सत्यदर्शी ऋषींनी सांगितल्यावर, रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला अपूर्व आनंद झाला आणि त्याला पुराण ऐकण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली.
श्रीराम उवाच- लिगार्चनप्रकारं च लिंगमाहात्म्यमेव च । महेशनाममाहात्म्यं पूजामाहात्म्यमेव च
श्रीराम म्हणाला – लिंगाची पूजा कशी करावी, लिंगाचे महत्त्व, महेशाचे नावाचे माहात्म्य आणि पूजेचे महात्म्य—
नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहात्म्यं धूपदानस्य सत्तम
नमस्काराचे महात्म्य, केवळ दर्शनाचे महत्त्व, जलदानाचे पुण्य, आणि धूपदानाचे महात्म्य, हे श्रेष्ठ—
दीपगंधादिदानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कथां पापप्रणाशिनीम्
दिप, गंध वगैरे दानाचे पुण्य, फुलांचे महात्म्य, आणि विविध आख्यायिका व इतिहासांच्या त्या पाप नष्ट करणाऱ्या कथा—
धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुव्रत । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि त्यासाठीचे उपाय, हे सुव्रत, हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे ऋषिवरश्रेष्ठ.
शंभुरुवाच- रामराम महाबाहो पुण्यवानसि राघव । राज्यासक्तस्य ते जाता पुराणश्रवणे रतिः
शंभू म्हणाला – राम, महाबाहू, तू पुण्यवान आहेस, राघव; राज्यकार्यात गुंतलेला असूनही तुला पुराण ऐकण्याची आवड निर्माण झाली आहे.
स्यान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिषेवणात् । सा जिह्वा या शिवं गायेत्तच्चित्तं यत्तदर्प्पितम्
अशी आवड मोठ्या सेवेमुळे आणि पुण्यतीर्थांच्या भेटीमुळे निर्माण होते, राम; जी जीभ शंकराचे गुणगान करते, जे मन त्याला समर्पित असते—
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ । सुजन्मदेहमत्यर्थं तदेवाशेषजन्मसु
फक्त ती दोनच खरोखरच प्रशंसनीय आहेत – जी हात शंकराची पूजा करतात; उत्तम जन्माने मिळालेलं शरीरही तसेच, आणि सर्व जन्मांत.
यदेवोत्पुलकोभासि हर नामानुकीर्तनात् । कृतार्थोऽसि महाराज तत्प्रश्नानुगता मतिः
जेव्हा तुझे अंग हराचे नाव उच्चारताना आनंदाने रोमांचित होते, महाराज, तेव्हा तू खरोखरच कृतार्थ होतोस; तुझा मन त्या प्रश्नांकडे वळले आहे.
अनंतरं समाजग्मुर्जांघिकाः सत्वरश्रमाः । तत्करात्पत्रिकां गृह्य पपाठ रघुसत्तमः
त्या क्षणीच धावपळ करत, दमलेले दूत आले. त्यांनी आणलेली पत्रिका घेत रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाने ती वाचली.
मनसाऽचिंतयद्रामः कथमेतदभूदिति । रामं शंभुस्तदा प्राह देव्या ब्राह्मणवेषवान्
रामाच्या मनात विचार आला, 'हे असं कसं घडलं?' तेव्हा देवीसोबत ब्राह्मणाचा वेष घेतलेले शंभू रामाला म्हणाले.