स पापकारी पापात्मा अनिष्टां गतिमाप्नुयात् । विष्णुरेव परं ब्रह्म विष्णुरेव जगद्द्विज
तो पाप करणारा, पापी मनाचा असून, त्याला वाईट स्थिती प्राप्त होते. विष्णूच सर्वोच्च ब्रह्म आहे; विष्णूच हे जग आहे, हे द्विजा.
तस्यायं माधवो मासः प्रियः सर्वेषु कर्मसु । कीर्त्यते हयमेधादि महाक्रतुफलप्रदः
त्याच्यासाठी हा माधव महिना सर्व कर्मांमध्ये प्रिय आहे; हा महिना अश्वमेधासारख्या मोठ्या यज्ञांचे फळ देतो असे सांगितले जाते.
तीर्थस्नान तपो दान जप यज्ञफलाधिकः
तीर्थस्नान, तप, दान, जप आणि यज्ञ यांच्या फळापेक्षा या महिन्याचे पुण्य अधिक आहे.
स्नानं विभाते नियमेन नद्यामनारतं मेषगते रवौ ये । कुर्वंति येऽस्मिन्नपि विप्रपूजां मद्दंडभाजो न हि ते भवंति
मेघ राशीत सूर्य असताना, जो दररोज पहाटे नदीत स्नान करतो आणि या महिन्यात ब्राह्मणांची पूजा करतो, त्याला माझ्या शिक्षेला कधीच सामोरे जावे लागत नाही.
हत्वा हत्वा किंकरौघं पुरो मे लुप्त्वा लुप्त्वा चित्रगुप्तस्य लेख्यम् । स्नात्वा स्नात्वा माधवे मासि तीर्थे पूर्वान्पूर्वानुद्धरंतीह पापात्
माझ्यासमोर असणाऱ्या सेवकांच्या संख्येला वारंवार नष्ट करून, चित्रगुप्ताच्या नोंदी मिटवून, जो माधव महिन्यात वारंवार तीर्थात स्नान करतो, तो येथे पूर्वीचे पाप दूर करतो.
इदं भयच्छेदकरं न तस्मात्प्रकाशनीयं परमं रहस्यम् । निर्वासहेतुर्नरकालयस्य ममाधिकारक्षयकारणं तत्
हे भय दूर करणारे आहे, म्हणून हे अत्यंत गुप्त ठेवावे; हे नरकातून मुक्तीचे कारण आहे आणि माझ्या अधिकाराचा नाश करणारे आहे.
भागीरथीनर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विंध्यस्योत्तरतः स्थिताः
भागीरथी, नर्मदा, यमुना आणि सरस्वती, तसेच विशोका आणि वितस्ता या सर्व विंध्याच्या उत्तरेला आहेत.
गोदावरी भीमरथी तुंगभद्रा च देविका । तापी पयोष्णी विंध्यस्य दक्षिणास्तु प्रकीर्तिताः
गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, देविका, तापी आणि पयोष्णी या विंध्याच्या दक्षिणेला आहेत असे सांगितले जाते.
द्वादशैता महानद्यो नित्यं तेनावगाहिताः । वैशाखे विधिना स्नानं नद्यां यः प्रातराचरेत्
ही बारा महानद्या नेहमी त्याने स्नानासाठी निवडाव्यात; वैशाख महिन्यात जो नियमाने पहाटे नदीत स्नान करतो—
सर्वाः समुद्रगाः पुण्याः सर्वे पुण्या नगोत्तमाः । सर्वे चायतनाः पुण्याः सर्वे पुण्या वनाश्रयाः
समुद्राकडे वाहणाऱ्या सर्व नद्या पवित्र आहेत, सर्व मोठे डोंगर पवित्र आहेत, सर्व तीर्थक्षेत्रे पवित्र आहेत आणि सर्व अरण्यवासही पवित्र आहेत.
तेनावगाहिता दृष्टाः प्रणता बहुसेविताः । स्नानमर्द्धोदिते सूर्ये वैशाखे नियतश्चरेत्
या सर्व नद्यांमध्ये स्नान करून, त्यांना पाहून, वंदन करून, विविध प्रकारे सेवा करून, वैशाख महिन्यात सूर्य उगवताना नियमाने स्नान करावे.
तस्य पुण्यं महीदेव कश्चिद्वक्तुं न शक्यते । यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्राणि भवंति हि
हे पृथ्वीचे स्वामी, त्याचे पुण्य किती आहे हे कोणीही सांगू शकत नाही, जरी हजारो तोंडे असली तरीही.
आयुश्च ब्रह्मणा स्वल्पं यदि स्याद्द्विजसत्तम । तदा माधवमासस्य फलं कथयितुं भवेत्
द्विजश्रेष्ठा, जर ब्रह्मदेवांनी ठरवलेलं आयुष्य कमी असेल, तर मग माधव महिन्याचं फळ सांगता येईल.
महानिरयकर्षाग्नि माधवो माधवो यथा । ब्रह्महत्यादिकं पापमगम्यागमनादिकम्
जसं मोठ्या नरकाचा अग्नी ओढून नेतो, तसं माधव महिना देखील आहे; तो ब्रह्महत्येसारखी पापं आणि निषिद्ध गोष्टींमुळे झालेली पापं नष्ट करतो.
कामाकामकृतं पापमेति पातकमेव च । उपपापरहस्यं च संकरीकरणं परम्
जाणूनबुजून किंवा नकळत केलेली पापं, मोठी चुकं, लहान पापांची गुपितं आणि जातींच्या मिसळण्यामुळे होणारी मोठी अपवित्रता—
जातिभ्रंशकरं घोरमपात्रीकरणं तथा । मलावहं प्रकीर्णं च वाङ्मनः काय संभवम्
जातीचं पतन करणारी भीषण पापं, अर्घ्याला अयोग्य बनवणारी, अपवित्रता आणणारी, विखुरलेली आणि वाणी, मन किंवा शरीरातून निर्माण झालेली पापं—
माधवो निर्दहेन्मासो विधिना समुपासितः । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटि शतानि च
माधव महिना योग्य रीतीने पाळल्यास ही सर्व पापं जाळून टाकतो; असं करणारा हजारो कोटी कल्पं आणि शंभर कोटी कल्पं राहतो.
वसेद्विष्णुपुरे श्रीमान्माधवे योऽर्चयेद्धरिम्
जो माधव महिन्यात हरिची भक्ती करतो, तो श्रीमंत विष्णुपुरीत वास करतो.
ऋषय ऊचुः - भूयो वद महाभाग रामचारित्रमद्भुतम् । राममाहात्म्यसर्वस्वं भक्तानां प्रीतिदायकम्
ऋषी म्हणाले: हे महाभागा, आम्हाला पुन्हा रामाचं अद्भुत चरित्र सांग, रामाच्या महात्म्याचं सार, जे भक्तांना आनंद देतं.
सूत उवाच- अश्वमेधं क्रतुवरं कृत्वा दाशरथिर्यथा
सूतरूपी म्हणाले: दशरथपुत्राने अश्वमेध यज्ञ, सर्वश्रेष्ठ यज्ञ केला—
प्रवृत्तो लोककृत्येषु शास्त्रकृत्येषु कोविदः । अयोध्यां गंतुकामेन शंकरेण महात्मना
तो लोककार्य आणि शास्त्रकार्यांत कुशल होता, अयोध्येला जायचं मनात होतं, आणि महात्मा शंकर—
पार्वत्या सह देवेन उषितः सरयूतटे । मुनयस्तं समभ्येत्य शंकरं विश्वरूपिणम्
पार्वतीसह देव सरयूच्या काठी थांबला होता; तेव्हा ऋषी त्या विश्वरूप शंकराजवळ गेले.
कश्यपाद्या महात्मानः पप्रच्छुरमितौजसम् । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सभार्यः कुत आगतः
कश्यपादी महात्मे, ज्यांचं तेज अमाप आहे, त्यांनी त्याला विचारलं: 'मुनिश्रेष्ठा, पत्नीसमवेत तुझं स्वागत आहे. कुठून आला आहेस?'
किमागमनकृत्यं ते कं देशं गंतुमुद्यतः । शंकर उवाच- अहं शंभुरिति ख्यातो विप्रो हिमगिरिस्थितः
'कशासाठी आलास? कुठल्या देशाला जायचं ठरवलं आहेस?' शंकर म्हणाले: 'मी शंभू, हिमालयावर राहणारा ब्राह्मण म्हणून प्रसिद्ध आहे.'
द्रष्टुं च राघवं गच्छे मम कार्यं महत्ततः । मामाह्वयति राजासौ पुराणश्रवणे रतः
'राघवाला भेटायला जातोय; मोठं कारण आहे. तो राजा, ज्याला पुराणकथा ऐकायला आवडतात, त्याने मला बोलावलं आहे.'
आगच्छंतु भवंतोऽपि राघवः परितुष्यति । ततस्ते मुनयः शंभुर्ययू रामदिदृक्षया
'तुम्ही सगळेही या; राघव खूश होईल.' मग ते ऋषी आणि शंभू, रामाचं दर्शन घ्यायला गेले.
तानागतान्वसिष्ठस्तु ज्ञात्वा रामाय चोक्तवान् । ततः सत्वरमुत्थाय निर्ययौ स पुरोहितः
वसिष्ठांनी त्यांचं आगमन कळून रामाला सांगितलं; मग पुरोहित पटकन उठून बाहेर गेला.
अर्घ्यपाद्यादिकैस्सर्वान्पूजयामास तानृषीन् । गृहराजं ततः सर्वान्प्रावेशयदरिंदमः
त्यांनी त्या सर्व ऋषींना पायधुण्यासाठी, हात धुण्यासाठी पाणी वगैरे देऊन सन्मान केला; मग शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामाने त्यांना राजवाड्यात नेलं.
प्रत्येकमासनं दत्वा स्वागतोक्त्यासनस्थितान् । क्रमेण रघुशार्दूलः पूजयामास तानृषीन्
प्रत्येकाला आसन देऊन, स्वागत करून, रघुकुळातील वाघाने त्या ऋषींना एकामागून एक सन्मान दिला.
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहासनस्थितान् । श्रीराम उवाच- अद्य मे सफलं जन्म प्राप्तमद्य तपः फलम्
गोड शब्दांनी त्यांना आनंदित करत, श्रीराम म्हणाले: 'आज माझं जन्म सार्थक झालं; आज तपस्येचं फळ मिळालं.'