मनसा सर्वसिद्धिः स्यादन्यथा नाशमाप्नुयात् । नमसा सहितं किंचित्तदहंकार उच्यते
मनाने सर्व सिद्धी मिळतात; अन्यथा नाश होतो. नम्रतेसह थोडा अहंकार चालतो.
अहंकारेण युक्तस्य सुखं किंचिन्न विद्यते । अहंकारविमूढात्मा अंधे तमसि मज्जति
ज्याच्यात अहंकार आहे, त्याला सुख मिळत नाही; अहंकाराने अंध झालेला आत्मा अज्ञानाच्या अंधारात बुडतो.
तस्मान्न मनसा चात्र स्वातंत्र्यं प्रतिषिध्यते । भगवत्परतंत्रोऽसौ तदायत्तश्च जीवति
म्हणून येथे मनाने स्वातंत्र्य मान्य नाही; तो भगवंतावरच अवलंबून राहतो.
तस्मात्साधनकर्तृत्वं चेतनस्य न विद्यते । ईश्वरस्यैव संकल्पाद्वर्त्तते स्वचराचरम्
म्हणून चेतन जीवाला साधन करण्याचं कर्तृत्व नाही; स्थिर आणि चल सर्व काही फक्त ईश्वराच्या इच्छेने घडतं.
तस्मात्स्वसामर्थ्यविधिं त्यजेत्सर्वमशेषतः । ईश्वरस्य तु सामर्थ्यान्नालभ्यं तस्य विद्यते
म्हणून आपल्याला जेवढं शक्य आहे तितक्याच कर्तव्यांवर अवलंबून राहू नये; कारण परमेश्वराच्या सामर्थ्याने त्याला काहीच अशक्य नाही.
तस्मिन्न्यस्तभरः श्रीशे तत्कर्मैव समाचरेत् । परमात्मा हरिस्स्वामी स्वमहं तस्य सर्वदा
त्या श्रीमंत परमेश्वरावर आपली सगळी जबाबदारी सोपवून, त्याच्यासाठीच सर्व कर्म करावीत; परमात्मा हरि हा खरा स्वामी आहे आणि मी नेहमीच त्याचा आहे.
इच्छाया विनियोक्तव्यस्तस्यैवात्मेश्वरस्य हि । इत्येवं मनसा त्यक्तमहंता ममतोर्जितम्
आपली इच्छा सुद्धा त्या आत्म्याच्या स्वामीकडे अर्पण करावी; अशा प्रकारे मनाने 'मी' आणि 'माझं' अशी भावना सोडावी.
देहेष्वहं मतिर्मूलं संसृतौ कर्मबंधने । तस्मान्महदहंकारौ मनसा वर्जयेद्बुधः
शरीरात 'मी' आहे ही भावना हाच जन्ममरणाच्या फेराचा आणि कर्मबंधनाचा मूळ आहे; म्हणून ज्ञानी माणसाने मनाने मोठेपण आणि अहंकार दोन्ही टाकून द्यावेत.
अथ नारायणपदं वक्ष्यामि गिरजे शुभे । नारा इत्यात्मनां संघास्तेषां गतिरसौ पुमान्
आता गिरीजे, मी 'नारायण' या शब्दाचा अर्थ सांगतो: 'नारा' म्हणजे जीवांची समूह आणि त्यांचा अंतिम ध्येय तो परमपुरुष आहे.
त एव चायनं तस्य तस्मान्नारायणः स्मृतः । सर्वं हि चिदचिद्वस्तु श्रूयते दृश्यते जगत्
तेच जीवांचे समूह त्याचा मार्ग आहेत, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; कारण या जगात सर्व सजीव आणि निर्जीव वस्तू ऐकायला आणि पाहायला मिळतात.
योऽसौ व्याप्यस्थितो नित्यं स वै नारायणः स्मृतः । नाराश्चेति सर्वपुंसां समूहाः परिकीर्तिताः
जो सर्वत्र व्यापून आणि कायम राहतो, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; 'नारा' म्हणजे सर्व जीवांची समूह असं म्हटलं जातं.
गतिरालंबनं तेषां तस्मान्नारायणः स्मृतः । नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति विदुर्बुधाः
त्यांचा आधार आणि अंतिम ध्येय तोच आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; ज्ञानी लोक म्हणतात की तत्वे 'नर' पासून उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'नाराणी' म्हणतात.
तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणस्स्मृतः । कल्पांतेपि जगत्कृत्स्नं ग्रसित्वा येन धार्यते
तेच समूह त्याचा मार्ग आहेत, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; कल्पाच्या शेवटी, ज्याने सगळं जग आपल्यात सामावून घेतलं आणि धरून ठेवलं आहे.
पुनः संसृज्यते येन स वै नारायणः स्मृतः । चराचरं जगत्कृत्स्नं नार इत्यभि धीयते
ज्याच्यामुळे पुन्हा जगाची निर्मिती होते, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; सगळं चराचर जग 'नारा' असं म्हटलं जातं.
तस्य वासं गतिर्येन तेन नारायणः स्मृतः । नारो नराणां संघातस्तस्यासावयनं गतिः
त्याचं निवासस्थान आणि अंतिम ध्येय तेच आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; 'नारा' म्हणजे जीवांची समूह आणि त्यांच्यासाठी तोच मार्ग आणि ध्येय आहे.
तेनासौ मुनिभिर्नित्यं नारायण इतीरितः । प्रभवन्ति यतो लोका महाब्धौ पृथुफेनवत्
म्हणून मुनी त्याला नेहमी नारायण असं म्हणतात; ज्याच्यापासून सगळे लोक समुद्रावरच्या मोठ्या फेसासारखे उत्पन्न होतात.
पुनर्यस्मात्प्रलीयन्ते तस्मान्नारायणः स्मृतः । यो वै नित्यपदे नित्यो नित्यमुक्तैकभोगवान्
आणि ज्याच्यात पुन्हा सर्व काही विलीन होतं, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; जो नित्य, नित्यधामात वास करणारा, सदैव मुक्त आणि एकमेव परमानंदाने युक्त आहे.
ईशः सर्वस्य जगतः स वै नारायणः स्मृतः । नारायणः परंब्रह्म तत्वं नारायणः परम्
जो सगळ्या जगाचा स्वामी आहे, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; नारायण हेच परब्रह्म आहे, आणि नारायण हेच सर्वोच्च सत्य आहे.
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बंहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः
या जगात जे काही दिसतं किंवा ऐकू येतं, आत किंवा बाहेर, ते सगळं नारायणाने व्यापलेलं आणि टिकवलेलं आहे.
अपहतपाप्मा पुरुषः सर्वभूतांतरस्थितः । दिव्यएकस्सदा नित्यो हरिर्नारायणोऽच्युतः
जो पापरहित, सर्व जीवांच्या अंतर्याम्यात वास करणारा, एकमेव दिव्य, नित्य, हरि, नारायण आणि अच्युत आहे.
यस्तु द्रष्टा च द्रष्टव्यं श्रोता श्रोतव्यमेव च । स्प्रष्टा च स्पर्शितव्यश्च ध्याता ध्यातव्यमेव च
जो पाहणारा आणि पाहिला जाणारा, ऐकणारा आणि ऐकला जाणारा, स्पर्श करणारा आणि स्पर्शिला जाणारा, ध्यान करणारा आणि ध्यान केला जाणारा आहे.
वक्ता च वाच्यं ज्ञाता च ज्ञातव्यं चिदचिज्जगत् । तच्च सर्वं हरिः श्रीशो नारायण उदाहृतः
जो बोलणारा आणि बोलला जाणारा, जाणणारा आणि जाणला जाणारा, सजीव आणि निर्जीव जग—हे सगळं हरि, श्रीस्वामी, नारायण म्हणून ओळखलं जातं.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स लोकान्सर्वतो व्याप्य अत्यतिष्ठद्दशांगुलम्
पुरुषाच्या हजारो डोक्यांनी, हजारो डोळ्यांनी आणि हजारो पायांनी तो सर्व जग व्यापून, दहा बोटांनी त्यापलीकडे विस्तारलेला आहे.
यद्भूतं यच्च भव्यं तत्सर्वं नारायणो हरिः । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेन विराट्पुमान्
जे काही पूर्वी होतं आणि जे काही पुढे होईल, ते सर्व नारायण, हरि आहे; तोच अमरत्वाचा स्वामी आणि अन्नावर आधारलेला विराट पुरुष आहे.
स एव पुरुषो विष्णुर्वासुदेवोऽच्युतो हरिः । हिरण्मयोऽथ भगवान्सोऽमृतः शाश्वतः शिवः
तोच पुरुष विष्णू, वासुदेव, अच्युत, हरि आहे; तो सोन्यासारखा तेजस्वी, भगवंत, अमर, शाश्वत आणि मंगलमय आहे.
पतिर्विश्वस्य जगतः सर्वलोकेश्वरं प्रभुः । हिरण्यगर्भाः सविता अनंतोऽसौ महेश्वरः
तोच या विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा अधिपती आणि प्रभू आहे; तो हिरण्यगर्भ, सविता, अनंत आणि महेश्वर आहे.
भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । वर्त्तते निरुपाधिश्च वासुदेवोऽखिलात्मनि
'भगवंत' आणि 'पुरुष' हे शब्द त्याच्यासाठी वापरले जातात; वासुदेव हा सर्वांचा आत्मा असून तो कोणत्याही उपाधीशिवाय अस्तित्वात आहे.
ईश्वरो भगवान्विष्णुः परमात्मा जगत्सुहृत् । शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः
ईश्वर, भगवंत विष्णू, हा परमतत्त्व, जगाचा मित्र आहे; तोच चराचराचा एकमेव शासक आणि यतींचे सर्वोच्च ध्येय आहे.
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः
जो वेदांच्या आरंभी स्वरूपात सांगितला आहे आणि वेदांच्या शेवटी स्थिर आहे, ज्याचे स्वरूप प्रकृतीत विलीन झाले आहे, तोच परम महेश्वर आहे.
योसावकारो वै विष्णुर्योऽसौ नारायणो हरिः । स एव पुरुषो नित्यः परमात्मा महेश्वरः
तीच मूर्ती विष्णू आहे, तीच नारायण, हरि आहे; तोच नित्य पुरुष, परमतत्त्व आणि महेश्वर आहे.