तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
फक्त विष्णूचे नाव घेतल्याने तीर्थाचे पूर्ण फळ मिळते; ओळख नसलेल्या तीर्थांचे आणि देवतांचेही यात शंका नाही.
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
माणसाने विष्णूच्या नावानेच तीर्थांची नावे घ्यावीत; सर्व सिद्धी, पुण्य आणि अगदी सागरही तीर्थच आहेत.
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानससारखी सरोवरे, धबधबे, तळी आणि लहान नद्या — या सर्व हरिनामामुळे तीर्थ बनतात.
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
डोंगरही तीर्थरूप आहेत, तसेच यज्ञ आणि यज्ञभूमी; जिथे विद्वान ब्राह्मण आनंदाने असतात, ती जागा तीर्थच आहे.
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
जिथे श्राद्ध, श्राद्धभूमी, देवळे आणि होमाची जागा असते, तीच सर्व पापे दूर करणारे महान तीर्थ मानले जाते.
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जिथे वेदांचा नाद योग्यरीत्या होतो, जिथे शुभ विष्णूकथा सांगितल्या जातात; आपले पुण्ययुक्त घर आणि गोठाही पावन असतो.
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जिथे वनात अश्वत्थ वृक्ष असतो, जिथे गोठाही पावन असतो; असे सर्व तीर्थ आहेत, तसेच वडील आणि आईही.
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे धर्मासाठी आणि संपत्तीकरता गुरु स्वतः राहतात, जिथे सती पत्नी असते, तिथे नक्कीच तीर्थ असते.
यत्र धर्मरतिर्नित्यं विद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीर्थं तारणाय प्रतिष्ठितम्
जिथे विद्वान पुत्र नेहमी धर्मात रमतो, तिथे त्याच्यासाठी ती जागा तारण्यासाठी स्थिर तीर्थ होते.
इत्येवमादि तीर्थानि राजवेश्म तथैव च । एवमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः
अशा प्रकारची ठिकाणे आणि राजवाडाही तीर्थ आहे; विशेषतः सणांच्या संयोगाने अशी तीर्थस्थाने अधिक पवित्र होतात.
अनाराध्य हृषीकेशं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्
सर्वांना सर्व काही देणाऱ्या हृषीकेशाची पूजा न करता, कुणालाही कुठेही काहीही मिळत नाही — हे निश्चित आहे.
अपत्यं द्रविणं दारास्तारहर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः
अपत्य, संपत्ती, पत्नी, घोडे, महाल, हत्ती, सुख, स्वर्ग आणि मोक्ष — हे सर्व हरिभक्तीपासून दूर नाहीत.
नारायणः परो देवः सत्यरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानंसभगवान्ससर्जपरमेश्वरः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ देव आहे, जनार्दन सत्यस्वरूप आहे; भगवंताने त्रैगुण्य रूपाने सर्व जगाची निर्मिती केली.
रजस्तमोभ्यांयुक्तोऽभूद्रजःसत्वाधिकंविभुः । ससर्जनाभिकमलेब्रह्माणंकमलासनम्
राजस आणि तमस गुणांनी युक्त होऊन, तो प्रभू राजस-सात्त्विक झाला; आपल्या नाभीच्या कमळातून त्याने कमलासन ब्रह्माची निर्मिती केली.
रजसा तमसा जुष्टं स रुद्रमसृजद्विभुः । सत्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते
परमेश्वराने रज आणि तम यांनी युक्त असलेला रुद्र निर्माण केला. सत्व, रज आणि तम हे तीन गुण म्हणून ओळखले जातात.
सत्वेन मुच्यते जंतुः सत्वं नारायणात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छ्रीमान्यशोधिकः
सत्वगुणामुळे जीव मुक्त होतो; सत्व हे नारायणाचे स्वरूप आहे. रज आणि सत्व यांच्या संयोगाने मनुष्य श्रीमंत होतो आणि इतरांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.
यद्वेदवाक्यं धर्मस्य समुद्दिश्योपसेवते । तद्रुद्रमिति विख्यातं विशिष्टं गदितं नृणाम्
धर्मासाठी जे काही वेदवचन आचरणात आणले जाते, तेच रुद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि माणसांमध्ये ते विशेष मानले जाते.
तेन राजा भवेल्लोके रजसा तमसा पुनः । यद्धीनं रजसा धर्मं केवलं तामसं च यत्
त्यामुळे या जगात रज आणि तम यांच्या योगाने राजा निर्माण होतो. ज्या धर्मात रजाचा अभाव आहे किंवा जो धर्म फक्त तामसिक आहे—
तच्च दुर्गतिदं नॄणामिहलोके परत्र च । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स स्वयं हरः
तो धर्म या जगात आणि पुढील जन्मातही माणसांना दुःख देतो. जो विष्णू आहे तोच स्वतः ब्रह्मा आहे; आणि जो ब्रह्मा आहे तोच स्वतः हर आहे.
देवास्त्रयोपि यज्ञेऽस्मिन्निज्या देवेषु नित्यशः । यो भेदं कुरुते तेषां त्रयाणां द्विजसत्तमः
हे द्विजश्रेष्ठा, या यज्ञात हे तिघेही देव नेहमी देवतांमध्ये पूजले जातात. जो कोणी या तिघांमध्ये भेद करतो—
स पापकारी पापात्मा अनिष्टां गतिमाप्नुयात् । विष्णुरेव परं ब्रह्म विष्णुरेव जगद्द्विज
तो पाप करणारा, पापी मनाचा असून, त्याला वाईट स्थिती प्राप्त होते. विष्णूच सर्वोच्च ब्रह्म आहे; विष्णूच हे जग आहे, हे द्विजा.
तस्यायं माधवो मासः प्रियः सर्वेषु कर्मसु । कीर्त्यते हयमेधादि महाक्रतुफलप्रदः
त्याच्यासाठी हा माधव महिना सर्व कर्मांमध्ये प्रिय आहे; हा महिना अश्वमेधासारख्या मोठ्या यज्ञांचे फळ देतो असे सांगितले जाते.
तीर्थस्नान तपो दान जप यज्ञफलाधिकः
तीर्थस्नान, तप, दान, जप आणि यज्ञ यांच्या फळापेक्षा या महिन्याचे पुण्य अधिक आहे.
स्नानं विभाते नियमेन नद्यामनारतं मेषगते रवौ ये । कुर्वंति येऽस्मिन्नपि विप्रपूजां मद्दंडभाजो न हि ते भवंति
मेघ राशीत सूर्य असताना, जो दररोज पहाटे नदीत स्नान करतो आणि या महिन्यात ब्राह्मणांची पूजा करतो, त्याला माझ्या शिक्षेला कधीच सामोरे जावे लागत नाही.
हत्वा हत्वा किंकरौघं पुरो मे लुप्त्वा लुप्त्वा चित्रगुप्तस्य लेख्यम् । स्नात्वा स्नात्वा माधवे मासि तीर्थे पूर्वान्पूर्वानुद्धरंतीह पापात्
माझ्यासमोर असणाऱ्या सेवकांच्या संख्येला वारंवार नष्ट करून, चित्रगुप्ताच्या नोंदी मिटवून, जो माधव महिन्यात वारंवार तीर्थात स्नान करतो, तो येथे पूर्वीचे पाप दूर करतो.
इदं भयच्छेदकरं न तस्मात्प्रकाशनीयं परमं रहस्यम् । निर्वासहेतुर्नरकालयस्य ममाधिकारक्षयकारणं तत्
हे भय दूर करणारे आहे, म्हणून हे अत्यंत गुप्त ठेवावे; हे नरकातून मुक्तीचे कारण आहे आणि माझ्या अधिकाराचा नाश करणारे आहे.
भागीरथीनर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विंध्यस्योत्तरतः स्थिताः
भागीरथी, नर्मदा, यमुना आणि सरस्वती, तसेच विशोका आणि वितस्ता या सर्व विंध्याच्या उत्तरेला आहेत.
गोदावरी भीमरथी तुंगभद्रा च देविका । तापी पयोष्णी विंध्यस्य दक्षिणास्तु प्रकीर्तिताः
गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, देविका, तापी आणि पयोष्णी या विंध्याच्या दक्षिणेला आहेत असे सांगितले जाते.
द्वादशैता महानद्यो नित्यं तेनावगाहिताः । वैशाखे विधिना स्नानं नद्यां यः प्रातराचरेत्
ही बारा महानद्या नेहमी त्याने स्नानासाठी निवडाव्यात; वैशाख महिन्यात जो नियमाने पहाटे नदीत स्नान करतो—
सर्वाः समुद्रगाः पुण्याः सर्वे पुण्या नगोत्तमाः । सर्वे चायतनाः पुण्याः सर्वे पुण्या वनाश्रयाः
समुद्राकडे वाहणाऱ्या सर्व नद्या पवित्र आहेत, सर्व मोठे डोंगर पवित्र आहेत, सर्व तीर्थक्षेत्रे पवित्र आहेत आणि सर्व अरण्यवासही पवित्र आहेत.