संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
या संसारात कोण खरंच कोणाचा आहे? म्हणून स्वतःहूनच पाणी, अन्न, तांबूल, पाणी आणि सोने द्यावे.
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्रे, गायी, जमीन, छत्र्या, विविध भांडी, फळे आणि जमिनीचे अनेक प्रकारचे दान, आपल्या क्षमतेनुसार द्यावे.
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे सर्व द्यावेच, राजन; यात कोणतीही शंका किंवा विचार करायचा नाही. आता, ब्राह्मण, मी तुझ्यासमोर तीर्थांची लक्षणे सांगतो.
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
गंगा ही पवित्र आणि पुण्यदायी आहे, सरस्वतीसुद्धा तशीच आहे; रेवा, यमुना, तापी आणि चर्मण्वती या नद्याही पवित्र आहेत.
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, उत्तम वेणी, पूर्णा ही पापांचा नाश करणारी आहे; कावेरी, कपिला, तसेच विशल्या आणि विश्वतारिणी या इतर नद्याही आहेत.
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध आहे, तुंगभद्रा आणि गंडकीसुद्धा; भीमरथी ही पाप्यांना नेहमीच भीती देणारी नदी म्हणून ओळखली जाते.
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा आणि इतर श्रेष्ठ नद्या — या सर्व पुण्यकाळात अनेक पवित्र स्थाने होतात.
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गावात असो किंवा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन असतात; तिथे स्नान, दान यांसारख्या कृती नेहमी कराव्यात.
यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
हे द्विजा, ज्या वेळी त्या तीर्थाचे नाव माहीत नसते, तेव्हा तिथे पोहोचल्यावर 'हे महान विष्णूतीर्थ आहे' असे उच्चारावे.
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
प्रत्येक तीर्थाचे दैवत विष्णूच आहे, यात शंका नाही; साधकाने तीर्थस्थळी 'नारायण' हे नाव आठवावे.
तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
फक्त विष्णूचे नाव घेतल्याने तीर्थाचे पूर्ण फळ मिळते; ओळख नसलेल्या तीर्थांचे आणि देवतांचेही यात शंका नाही.
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
माणसाने विष्णूच्या नावानेच तीर्थांची नावे घ्यावीत; सर्व सिद्धी, पुण्य आणि अगदी सागरही तीर्थच आहेत.
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानससारखी सरोवरे, धबधबे, तळी आणि लहान नद्या — या सर्व हरिनामामुळे तीर्थ बनतात.
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
डोंगरही तीर्थरूप आहेत, तसेच यज्ञ आणि यज्ञभूमी; जिथे विद्वान ब्राह्मण आनंदाने असतात, ती जागा तीर्थच आहे.
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
जिथे श्राद्ध, श्राद्धभूमी, देवळे आणि होमाची जागा असते, तीच सर्व पापे दूर करणारे महान तीर्थ मानले जाते.
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जिथे वेदांचा नाद योग्यरीत्या होतो, जिथे शुभ विष्णूकथा सांगितल्या जातात; आपले पुण्ययुक्त घर आणि गोठाही पावन असतो.
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जिथे वनात अश्वत्थ वृक्ष असतो, जिथे गोठाही पावन असतो; असे सर्व तीर्थ आहेत, तसेच वडील आणि आईही.
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे धर्मासाठी आणि संपत्तीकरता गुरु स्वतः राहतात, जिथे सती पत्नी असते, तिथे नक्कीच तीर्थ असते.
यत्र धर्मरतिर्नित्यं विद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीर्थं तारणाय प्रतिष्ठितम्
जिथे विद्वान पुत्र नेहमी धर्मात रमतो, तिथे त्याच्यासाठी ती जागा तारण्यासाठी स्थिर तीर्थ होते.
इत्येवमादि तीर्थानि राजवेश्म तथैव च । एवमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः
अशा प्रकारची ठिकाणे आणि राजवाडाही तीर्थ आहे; विशेषतः सणांच्या संयोगाने अशी तीर्थस्थाने अधिक पवित्र होतात.
अनाराध्य हृषीकेशं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्
सर्वांना सर्व काही देणाऱ्या हृषीकेशाची पूजा न करता, कुणालाही कुठेही काहीही मिळत नाही — हे निश्चित आहे.
अपत्यं द्रविणं दारास्तारहर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः
अपत्य, संपत्ती, पत्नी, घोडे, महाल, हत्ती, सुख, स्वर्ग आणि मोक्ष — हे सर्व हरिभक्तीपासून दूर नाहीत.
नारायणः परो देवः सत्यरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानंसभगवान्ससर्जपरमेश्वरः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ देव आहे, जनार्दन सत्यस्वरूप आहे; भगवंताने त्रैगुण्य रूपाने सर्व जगाची निर्मिती केली.
रजस्तमोभ्यांयुक्तोऽभूद्रजःसत्वाधिकंविभुः । ससर्जनाभिकमलेब्रह्माणंकमलासनम्
राजस आणि तमस गुणांनी युक्त होऊन, तो प्रभू राजस-सात्त्विक झाला; आपल्या नाभीच्या कमळातून त्याने कमलासन ब्रह्माची निर्मिती केली.
रजसा तमसा जुष्टं स रुद्रमसृजद्विभुः । सत्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते
परमेश्वराने रज आणि तम यांनी युक्त असलेला रुद्र निर्माण केला. सत्व, रज आणि तम हे तीन गुण म्हणून ओळखले जातात.
सत्वेन मुच्यते जंतुः सत्वं नारायणात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छ्रीमान्यशोधिकः
सत्वगुणामुळे जीव मुक्त होतो; सत्व हे नारायणाचे स्वरूप आहे. रज आणि सत्व यांच्या संयोगाने मनुष्य श्रीमंत होतो आणि इतरांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.
यद्वेदवाक्यं धर्मस्य समुद्दिश्योपसेवते । तद्रुद्रमिति विख्यातं विशिष्टं गदितं नृणाम्
धर्मासाठी जे काही वेदवचन आचरणात आणले जाते, तेच रुद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि माणसांमध्ये ते विशेष मानले जाते.
तेन राजा भवेल्लोके रजसा तमसा पुनः । यद्धीनं रजसा धर्मं केवलं तामसं च यत्
त्यामुळे या जगात रज आणि तम यांच्या योगाने राजा निर्माण होतो. ज्या धर्मात रजाचा अभाव आहे किंवा जो धर्म फक्त तामसिक आहे—
तच्च दुर्गतिदं नॄणामिहलोके परत्र च । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स स्वयं हरः
तो धर्म या जगात आणि पुढील जन्मातही माणसांना दुःख देतो. जो विष्णू आहे तोच स्वतः ब्रह्मा आहे; आणि जो ब्रह्मा आहे तोच स्वतः हर आहे.
देवास्त्रयोपि यज्ञेऽस्मिन्निज्या देवेषु नित्यशः । यो भेदं कुरुते तेषां त्रयाणां द्विजसत्तमः
हे द्विजश्रेष्ठा, या यज्ञात हे तिघेही देव नेहमी देवतांमध्ये पूजले जातात. जो कोणी या तिघांमध्ये भेद करतो—