प्रजावृद्धिकरं भोगयशःस्वर्गसुखप्रदम् । अंत्यं चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम
असे दान केल्याने संतती वाढते, सुख, कीर्ती आणि स्वर्गसुख मिळते. आता मी शेवटचे दान कोणते ते सांगतो, ऐक श्रेष्ठ ब्राह्मण.
कामस्य संक्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः । दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित्
इच्छा कमी झाली आणि वार्धक्याने त्रस्त झाल्यावर, मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे आणि कोणाकडूनही अपेक्षा ठेवू नये.
मृते च मयि मे पुत्रा जायाबांधवसोदराः । कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम
माझ्या मृत्यूनंतर माझी मुले, पत्नी, नातेवाईक, भाऊ आणि मित्र माझ्याशिवाय कसे राहतील, याचा विचार मनात येतो.
अहं वित्तविहीनो वा कथं जीवन्पुनस्तथा । भविष्यामीति विज्ञाय न ददाति हि किंचन
किंवा, माझ्याकडे संपत्ती नसेल तर मी पुन्हा कसा जगेन, असे समजून काहीच दान दिले जात नाही.
आशापाशशतैर्बद्धो भाग्यादेव कुमायया । मृत्युं प्रयाति मूढात्मा रुदंति च ततः सुताः
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी, दुर्दैव आणि अज्ञानाने बांधला गेलेला मूढ मनुष्य मृत्यूला जातो आणि मग त्याची मुले रडतात.
दुःखेन पीडिताः किचिंन्मोहेनाकुलचेतसः । स्वल्पमल्पं च वा दानं कथंचित्कल्पयंति ते
दुःखाने त्रस्त आणि मोहाने गोंधळलेल्या मनाने, ते कसेबसे थोडेफार दान करतात.
न तत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । विस्मरंति तदा दानं लोभाद्वा न ददत्यपि
त्या वेळी, मोठ्या दुःखात असताना, ते दान विसरतात किंवा लोभामुळे काहीच देत नाहीत.
मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशो निवर्त्तते । योऽसौ मृतो महीदेव मम पाशैर्नियंत्रितः
वडील मरण पावले हे कळल्यावर प्रेमाचा बंध तुटतो; जो मरण पावला, राजन, तो त्यांच्या बंधनातच होता.
तृष्णा क्षुधा समाक्रांतो बहुदुःखैः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरकालं न संशयः
तृष्णा आणि भुकेने पछाडलेला, अनेक दुःखांनी त्रस्त झालेला मनुष्य, भयंकर नरकात दीर्घ काळ तडपत राहतो, यात शंका नाही.
तस्माद्दानं प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या धनं च वा
म्हणून, नक्कीच प्रत्येकाने स्वतःहून दान द्यावे; कोणाचे पुत्र, नातू, पत्नी किंवा धन हे कायमचे असते?
संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
या संसारात कोण खरंच कोणाचा आहे? म्हणून स्वतःहूनच पाणी, अन्न, तांबूल, पाणी आणि सोने द्यावे.
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्रे, गायी, जमीन, छत्र्या, विविध भांडी, फळे आणि जमिनीचे अनेक प्रकारचे दान, आपल्या क्षमतेनुसार द्यावे.
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे सर्व द्यावेच, राजन; यात कोणतीही शंका किंवा विचार करायचा नाही. आता, ब्राह्मण, मी तुझ्यासमोर तीर्थांची लक्षणे सांगतो.
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
गंगा ही पवित्र आणि पुण्यदायी आहे, सरस्वतीसुद्धा तशीच आहे; रेवा, यमुना, तापी आणि चर्मण्वती या नद्याही पवित्र आहेत.
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, उत्तम वेणी, पूर्णा ही पापांचा नाश करणारी आहे; कावेरी, कपिला, तसेच विशल्या आणि विश्वतारिणी या इतर नद्याही आहेत.
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध आहे, तुंगभद्रा आणि गंडकीसुद्धा; भीमरथी ही पाप्यांना नेहमीच भीती देणारी नदी म्हणून ओळखली जाते.
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा आणि इतर श्रेष्ठ नद्या — या सर्व पुण्यकाळात अनेक पवित्र स्थाने होतात.
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गावात असो किंवा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन असतात; तिथे स्नान, दान यांसारख्या कृती नेहमी कराव्यात.
यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
हे द्विजा, ज्या वेळी त्या तीर्थाचे नाव माहीत नसते, तेव्हा तिथे पोहोचल्यावर 'हे महान विष्णूतीर्थ आहे' असे उच्चारावे.
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
प्रत्येक तीर्थाचे दैवत विष्णूच आहे, यात शंका नाही; साधकाने तीर्थस्थळी 'नारायण' हे नाव आठवावे.
तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
फक्त विष्णूचे नाव घेतल्याने तीर्थाचे पूर्ण फळ मिळते; ओळख नसलेल्या तीर्थांचे आणि देवतांचेही यात शंका नाही.
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
माणसाने विष्णूच्या नावानेच तीर्थांची नावे घ्यावीत; सर्व सिद्धी, पुण्य आणि अगदी सागरही तीर्थच आहेत.
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानससारखी सरोवरे, धबधबे, तळी आणि लहान नद्या — या सर्व हरिनामामुळे तीर्थ बनतात.
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
डोंगरही तीर्थरूप आहेत, तसेच यज्ञ आणि यज्ञभूमी; जिथे विद्वान ब्राह्मण आनंदाने असतात, ती जागा तीर्थच आहे.
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
जिथे श्राद्ध, श्राद्धभूमी, देवळे आणि होमाची जागा असते, तीच सर्व पापे दूर करणारे महान तीर्थ मानले जाते.
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जिथे वेदांचा नाद योग्यरीत्या होतो, जिथे शुभ विष्णूकथा सांगितल्या जातात; आपले पुण्ययुक्त घर आणि गोठाही पावन असतो.
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जिथे वनात अश्वत्थ वृक्ष असतो, जिथे गोठाही पावन असतो; असे सर्व तीर्थ आहेत, तसेच वडील आणि आईही.
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे धर्मासाठी आणि संपत्तीकरता गुरु स्वतः राहतात, जिथे सती पत्नी असते, तिथे नक्कीच तीर्थ असते.
यत्र धर्मरतिर्नित्यं विद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीर्थं तारणाय प्रतिष्ठितम्
जिथे विद्वान पुत्र नेहमी धर्मात रमतो, तिथे त्याच्यासाठी ती जागा तारण्यासाठी स्थिर तीर्थ होते.
इत्येवमादि तीर्थानि राजवेश्म तथैव च । एवमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः
अशा प्रकारची ठिकाणे आणि राजवाडाही तीर्थ आहे; विशेषतः सणांच्या संयोगाने अशी तीर्थस्थाने अधिक पवित्र होतात.