उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजंति तस्याग्रे भोगानन्यान्मनोगतान्
गरम पाण्याने आणि यातनांनी, वैद्याच्या रूपाने, मी त्यांना शुद्ध करतो; आणि इतर लोक त्याच्या डोळ्यांसमोर त्याच्या इच्छेचे भोग उपभोगतात.
किं करोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण तमेनं परिवारयेत्
मी समर्थ असूनही, जर कोणी श्रेष्ठ दान दिलं नाही, तर मी त्याला मोठ्या आजारांनी वेढून टाकतो.
नित्यकालस्य यद्दानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तं च महीदेव श्रद्धया निजशक्तितः
योग्य वेळी, श्रद्धेने आणि आपल्या शक्तीनुसार, पापी माणसांनी दान केलं नाही, हे पृथ्वीपती—
तथायातान्प्रधक्ष्येतानुपायैर्दारुणैः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाग्रतः
तर मी त्यांना कठोर उपायांनी जाळतो; आता मी तुझ्यासमोर प्रसंगानुसार दान आणि त्याच्या योग्य वेळेबद्दल सांगतो.
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थप्राप्तौ तथैव च । पितुः क्षयाहदिवसे वैशाखादिषु यत्नतः
महापर्व आलं, तीर्थस्थळी पोहोचलो, वडिलांच्या मृत्युदिनी किंवा वैशाखासारख्या पवित्र महिन्यांत—या वेळी विशेष प्रयत्नाने दान करावं.
मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम्
पवित्र महिन्यांमध्ये शुभ काळात दिलेलं दान हे प्रसंगानुसार दान मानलं जातं; आता मी तुला इच्छेनुसार केल्या जाणाऱ्या, फळ देणाऱ्या दानाबद्दल सांगतो.
व्रतादिकं समुद्दिश्य कामनाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सर्वांगैरेव संगतम्
व्रत वगैरे ठरवून, एखाद्या इच्छेच्या फळासाठी, नीट सांगितल्याप्रमाणे आणि सर्व प्रकारे पूर्ण असं जे दान केलं जातं—
तस्य दानप्रभावेण भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषस्तत्प्रसादनात्
अशा दानाच्या प्रभावामुळे, योग्य भावना मनाशी ठेवून, माणूस त्या कृपेने तसंच फळ अनुभवतो.
आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिषु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौञ्ज्याद्युद्वाहकर्मसु
आभ्युदयाचे मार्ग आणि यज्ञादी कर्मांमध्ये जे सांगितले आहे, तसेच जन्माचे संस्कार, उपनयन, विवाह अशा विधींमध्ये काय करावे, ते मी सांगतो.
प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठासु प्रयत्नतः । इत्यादिकं महीदेव दानमभ्युदयात्मकम्
मंदिर, ध्वज किंवा देवतांच्या मूर्तींची स्थापना करताना, राजन, अशा वेळी दान देणे हे नेहमीच सौख्य आणि समृद्धी देणारे मानले जाते.
प्रजावृद्धिकरं भोगयशःस्वर्गसुखप्रदम् । अंत्यं चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम
असे दान केल्याने संतती वाढते, सुख, कीर्ती आणि स्वर्गसुख मिळते. आता मी शेवटचे दान कोणते ते सांगतो, ऐक श्रेष्ठ ब्राह्मण.
कामस्य संक्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः । दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित्
इच्छा कमी झाली आणि वार्धक्याने त्रस्त झाल्यावर, मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे आणि कोणाकडूनही अपेक्षा ठेवू नये.
मृते च मयि मे पुत्रा जायाबांधवसोदराः । कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम
माझ्या मृत्यूनंतर माझी मुले, पत्नी, नातेवाईक, भाऊ आणि मित्र माझ्याशिवाय कसे राहतील, याचा विचार मनात येतो.
अहं वित्तविहीनो वा कथं जीवन्पुनस्तथा । भविष्यामीति विज्ञाय न ददाति हि किंचन
किंवा, माझ्याकडे संपत्ती नसेल तर मी पुन्हा कसा जगेन, असे समजून काहीच दान दिले जात नाही.
आशापाशशतैर्बद्धो भाग्यादेव कुमायया । मृत्युं प्रयाति मूढात्मा रुदंति च ततः सुताः
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी, दुर्दैव आणि अज्ञानाने बांधला गेलेला मूढ मनुष्य मृत्यूला जातो आणि मग त्याची मुले रडतात.
दुःखेन पीडिताः किचिंन्मोहेनाकुलचेतसः । स्वल्पमल्पं च वा दानं कथंचित्कल्पयंति ते
दुःखाने त्रस्त आणि मोहाने गोंधळलेल्या मनाने, ते कसेबसे थोडेफार दान करतात.
न तत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । विस्मरंति तदा दानं लोभाद्वा न ददत्यपि
त्या वेळी, मोठ्या दुःखात असताना, ते दान विसरतात किंवा लोभामुळे काहीच देत नाहीत.
मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशो निवर्त्तते । योऽसौ मृतो महीदेव मम पाशैर्नियंत्रितः
वडील मरण पावले हे कळल्यावर प्रेमाचा बंध तुटतो; जो मरण पावला, राजन, तो त्यांच्या बंधनातच होता.
तृष्णा क्षुधा समाक्रांतो बहुदुःखैः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरकालं न संशयः
तृष्णा आणि भुकेने पछाडलेला, अनेक दुःखांनी त्रस्त झालेला मनुष्य, भयंकर नरकात दीर्घ काळ तडपत राहतो, यात शंका नाही.
तस्माद्दानं प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या धनं च वा
म्हणून, नक्कीच प्रत्येकाने स्वतःहून दान द्यावे; कोणाचे पुत्र, नातू, पत्नी किंवा धन हे कायमचे असते?
संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
या संसारात कोण खरंच कोणाचा आहे? म्हणून स्वतःहूनच पाणी, अन्न, तांबूल, पाणी आणि सोने द्यावे.
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्रे, गायी, जमीन, छत्र्या, विविध भांडी, फळे आणि जमिनीचे अनेक प्रकारचे दान, आपल्या क्षमतेनुसार द्यावे.
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे सर्व द्यावेच, राजन; यात कोणतीही शंका किंवा विचार करायचा नाही. आता, ब्राह्मण, मी तुझ्यासमोर तीर्थांची लक्षणे सांगतो.
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
गंगा ही पवित्र आणि पुण्यदायी आहे, सरस्वतीसुद्धा तशीच आहे; रेवा, यमुना, तापी आणि चर्मण्वती या नद्याही पवित्र आहेत.
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, उत्तम वेणी, पूर्णा ही पापांचा नाश करणारी आहे; कावेरी, कपिला, तसेच विशल्या आणि विश्वतारिणी या इतर नद्याही आहेत.
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध आहे, तुंगभद्रा आणि गंडकीसुद्धा; भीमरथी ही पाप्यांना नेहमीच भीती देणारी नदी म्हणून ओळखली जाते.
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा आणि इतर श्रेष्ठ नद्या — या सर्व पुण्यकाळात अनेक पवित्र स्थाने होतात.
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गावात असो किंवा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन असतात; तिथे स्नान, दान यांसारख्या कृती नेहमी कराव्यात.
यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
हे द्विजा, ज्या वेळी त्या तीर्थाचे नाव माहीत नसते, तेव्हा तिथे पोहोचल्यावर 'हे महान विष्णूतीर्थ आहे' असे उच्चारावे.
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
प्रत्येक तीर्थाचे दैवत विष्णूच आहे, यात शंका नाही; साधकाने तीर्थस्थळी 'नारायण' हे नाव आठवावे.