दानमेव परं श्रेष्ठं सर्वपुण्येषु वै द्विज । दानेन नश्यते पापं सर्वं दानेन लभ्यते
सर्व पुण्यांमध्ये दान हेच खरोखर श्रेष्ठ आहे, हे द्विजा. दान केल्याने सर्व पापं नाहीशी होतात आणि दानामुळे सर्व काही मिळतं.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यमन्यदभ्युदयात्मकम् । अन्यं च परमं दानमिति पंचविधं स्मृतम्
दान पाच प्रकारचं मानलं जातं — नेहमीचं, काही प्रसंगीचं, इच्छेने केलं जाणारं, सुख-समृद्धीसाठीचं आणि सर्वात श्रेष्ठ असं दान.
प्रातर्मध्यापराह्णेषु त्रिषु कालेषु यत्नतः । यत्किंचिदपि दातव्यं नित्यमेव प्रकीर्तितम्
प्रत्येक पहाटे, मध्यान्ही आणि संध्याकाळी, जरी थोडंसं असलं तरी, मन लावून दान करावं; हेच नेहमीचं दान म्हणतात.
शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मार्थं हितमिच्छताम् । यस्मिन्कुले तु दत्तं यत्तत्रतत्रोपतिष्ठति
स्वतःच्या भल्यासाठी इच्छिणाऱ्यांनी एकही दिवस निष्फळ जाऊ देऊ नये; ज्या कुळात जे काही दान केलं जातं, त्याचा लाभ तिथेच मिळतो.
यः स्वयं भक्षयेन्मोहाददत्वा बुद्धिवर्जितः । उत्पादयाम्यहं रोगं तस्य भोगनिवारणम्
जो माणूस मोहामुळे आणि विवेक नसल्यामुळे स्वतः खातो, पण दान करत नाही, त्याच्या उपभोगाला मी रोगांची अडथळा निर्माण करतो.
तेषु कार्येषु संतुष्टं बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं द्वारं संतापकारकम्
अशा माणसाच्या कृत्यांमध्ये मी असंतोष निर्माण करतो, त्याला अनेक यातना देणारी, मंद ज्वाळेसारखी, दुःख देणारी दारं उघडतो.
त्रिषु कालेषु नो दत्तं ब्राह्मणेषु सुरेषु यैः । स्वयं तु भुंजते मिष्टं पापं तैस्तु महत्कृतम्
जे ब्राह्मणांना किंवा देवांना तीन वेळा दान देत नाहीत, पण स्वतः मात्र चांगलं खाणं खातात, ते मोठं पाप करतात.
प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तानहं परिशोधये । उपवासैर्महीदेव कायशोषकरादिकैः
मी त्यांना कठोर प्रायश्चित्तांनी शुद्ध करतो — उपवासांनी आणि शरीराला सुकवणाऱ्या इतर कष्टांनी, हे पृथ्वीपती.
चर्मकारो यथा चर्मकुंडस्योपरि निर्घृणे । शोधयेच्च कशाद्यैश्च कुद्रव्यं स्फोटयेद्यथा
जसा निर्दय चर्मकार चामड्याचं कातडं सुरीने खरवडतो किंवा वाईट वस्तू फोडतो, तसंच मीही त्यांना शुद्ध करतो.
तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगैश्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्
त्याचप्रमाणे, मी पाप करणाऱ्याला योग्य औषधांनी आणि कडू काढ्यांनी नक्कीच शुद्ध करतो, यात शंका नाही.
उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजंति तस्याग्रे भोगानन्यान्मनोगतान्
गरम पाण्याने आणि यातनांनी, वैद्याच्या रूपाने, मी त्यांना शुद्ध करतो; आणि इतर लोक त्याच्या डोळ्यांसमोर त्याच्या इच्छेचे भोग उपभोगतात.
किं करोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण तमेनं परिवारयेत्
मी समर्थ असूनही, जर कोणी श्रेष्ठ दान दिलं नाही, तर मी त्याला मोठ्या आजारांनी वेढून टाकतो.
नित्यकालस्य यद्दानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तं च महीदेव श्रद्धया निजशक्तितः
योग्य वेळी, श्रद्धेने आणि आपल्या शक्तीनुसार, पापी माणसांनी दान केलं नाही, हे पृथ्वीपती—
तथायातान्प्रधक्ष्येतानुपायैर्दारुणैः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाग्रतः
तर मी त्यांना कठोर उपायांनी जाळतो; आता मी तुझ्यासमोर प्रसंगानुसार दान आणि त्याच्या योग्य वेळेबद्दल सांगतो.
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थप्राप्तौ तथैव च । पितुः क्षयाहदिवसे वैशाखादिषु यत्नतः
महापर्व आलं, तीर्थस्थळी पोहोचलो, वडिलांच्या मृत्युदिनी किंवा वैशाखासारख्या पवित्र महिन्यांत—या वेळी विशेष प्रयत्नाने दान करावं.
मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम्
पवित्र महिन्यांमध्ये शुभ काळात दिलेलं दान हे प्रसंगानुसार दान मानलं जातं; आता मी तुला इच्छेनुसार केल्या जाणाऱ्या, फळ देणाऱ्या दानाबद्दल सांगतो.
व्रतादिकं समुद्दिश्य कामनाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सर्वांगैरेव संगतम्
व्रत वगैरे ठरवून, एखाद्या इच्छेच्या फळासाठी, नीट सांगितल्याप्रमाणे आणि सर्व प्रकारे पूर्ण असं जे दान केलं जातं—
तस्य दानप्रभावेण भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषस्तत्प्रसादनात्
अशा दानाच्या प्रभावामुळे, योग्य भावना मनाशी ठेवून, माणूस त्या कृपेने तसंच फळ अनुभवतो.
आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिषु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौञ्ज्याद्युद्वाहकर्मसु
आभ्युदयाचे मार्ग आणि यज्ञादी कर्मांमध्ये जे सांगितले आहे, तसेच जन्माचे संस्कार, उपनयन, विवाह अशा विधींमध्ये काय करावे, ते मी सांगतो.
प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठासु प्रयत्नतः । इत्यादिकं महीदेव दानमभ्युदयात्मकम्
मंदिर, ध्वज किंवा देवतांच्या मूर्तींची स्थापना करताना, राजन, अशा वेळी दान देणे हे नेहमीच सौख्य आणि समृद्धी देणारे मानले जाते.
प्रजावृद्धिकरं भोगयशःस्वर्गसुखप्रदम् । अंत्यं चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम
असे दान केल्याने संतती वाढते, सुख, कीर्ती आणि स्वर्गसुख मिळते. आता मी शेवटचे दान कोणते ते सांगतो, ऐक श्रेष्ठ ब्राह्मण.
कामस्य संक्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः । दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित्
इच्छा कमी झाली आणि वार्धक्याने त्रस्त झाल्यावर, मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे आणि कोणाकडूनही अपेक्षा ठेवू नये.
मृते च मयि मे पुत्रा जायाबांधवसोदराः । कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम
माझ्या मृत्यूनंतर माझी मुले, पत्नी, नातेवाईक, भाऊ आणि मित्र माझ्याशिवाय कसे राहतील, याचा विचार मनात येतो.
अहं वित्तविहीनो वा कथं जीवन्पुनस्तथा । भविष्यामीति विज्ञाय न ददाति हि किंचन
किंवा, माझ्याकडे संपत्ती नसेल तर मी पुन्हा कसा जगेन, असे समजून काहीच दान दिले जात नाही.
आशापाशशतैर्बद्धो भाग्यादेव कुमायया । मृत्युं प्रयाति मूढात्मा रुदंति च ततः सुताः
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी, दुर्दैव आणि अज्ञानाने बांधला गेलेला मूढ मनुष्य मृत्यूला जातो आणि मग त्याची मुले रडतात.
दुःखेन पीडिताः किचिंन्मोहेनाकुलचेतसः । स्वल्पमल्पं च वा दानं कथंचित्कल्पयंति ते
दुःखाने त्रस्त आणि मोहाने गोंधळलेल्या मनाने, ते कसेबसे थोडेफार दान करतात.
न तत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । विस्मरंति तदा दानं लोभाद्वा न ददत्यपि
त्या वेळी, मोठ्या दुःखात असताना, ते दान विसरतात किंवा लोभामुळे काहीच देत नाहीत.
मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशो निवर्त्तते । योऽसौ मृतो महीदेव मम पाशैर्नियंत्रितः
वडील मरण पावले हे कळल्यावर प्रेमाचा बंध तुटतो; जो मरण पावला, राजन, तो त्यांच्या बंधनातच होता.
तृष्णा क्षुधा समाक्रांतो बहुदुःखैः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरकालं न संशयः
तृष्णा आणि भुकेने पछाडलेला, अनेक दुःखांनी त्रस्त झालेला मनुष्य, भयंकर नरकात दीर्घ काळ तडपत राहतो, यात शंका नाही.
तस्माद्दानं प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या धनं च वा
म्हणून, नक्कीच प्रत्येकाने स्वतःहून दान द्यावे; कोणाचे पुत्र, नातू, पत्नी किंवा धन हे कायमचे असते?