सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो वृषरूप नमोस्तु ते । सर्वयज्ञमयो धर्मस्त्वयि विग्रहविग्रहः
सात हातांचा, तीन प्रकारे बांधलेला, वृषभस्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार; सर्व यज्ञांचा सार म्हणजे धर्म आणि त्याचं मूर्त रूप तुझ्यात आहे.
साक्षाद्दृष्टोसि लोकेश देव तुभ्यं नमोनमः । हृदिस्थः सर्वभूतानां पुण्यपापेक्षिता भवान्
लक्षात येणारा, जगाचा स्वामी, देवा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार; तू सर्व जीवांच्या हृदयात वास करतोस आणि पुण्याची इच्छा असणाऱ्यांना तू हवासा आहेस.
तेन शास्ता च भूतानां दाता देव प्रशासिता । प्रवर्त्तको हि धर्मस्य देवदंडधरो भुवि
म्हणूनच, देवा, तू सर्व जीवांचा शासक, दाता आणि नियंत्रक आहेस; धर्माचा प्रवर्तक आणि पृथ्वीवर दंडधारी देव आहेस.
सर्वधर्ममयं सारमेकं वद सुनिश्चितम् । यम उवाच- परितुष्टोऽस्मि ते विप्र स्तोत्रेण च विशेषतः
सर्व धर्मांचा सार असलेला एक ठाम धर्म सांग. यम म्हणाला: ब्राह्मण, तुझ्या स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर विशेष प्रसन्न आहे.
तथाप्यागम धर्मेण मान्योसि मम सत्तम । यन्न कस्यचिदाख्यातं तद्गोप्यं परमं मम
तरीही, तू शास्त्रधर्म पाळतोस म्हणून मी तुला मान देतो; जे मी कुणालाही सांगितले नाही, ते माझं श्रेष्ठ रहस्य—
सारमुद्धृत्य सर्वेषां यदेकं निश्चितं मया । महानिरयसंघातान्निर्वासनकरं परम्
सर्वांचा सार काढून, एकच ठाम गोष्ट मी ठरवली आहे, जी मोठ्या नरकांतून मुक्त करणारी आहे—
अनाख्येयमपि ब्रह्मन्वक्ष्ये विनयतोषितः
जरी ती सांगायची नसली तरी, ब्राह्मण, तुझ्या नम्रतेमुळे मी ती तुला सांगतो.
स्युर्मोहाय चराचरस्य जगतस्ते ते पुराणागमास्तां तामेव हि देवतां परमिकां जल्पंतु कल्पे विधौ । सिद्धांते पुनरेक एव भगवान्विष्णुः समस्तागम-व्यापारेषु विवेकिनां व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते
जगातील चल-अचल जीवांना मोहात टाकणाऱ्या त्या जुना ग्रंथांनी सृष्टीच्या वेळी ज्या श्रेष्ठ देवतेचं वर्णन केलं, ते असू द्या; पण शेवटी, सर्व शास्त्रभेद बाजूला ठेवले की, विवेकी लोकांना एकच भगवान विष्णू ठामपणे समजतो.
भवो ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेव त्रयी मता । दीपोऽग्निर्वर्तिस्नेहैस्तु यथा विप्र तथा हरिः
शिव, ब्रह्मा आणि विष्णू—हे तिघे त्रैविद्य मानले जातात; जसं दिव्यात ज्योत, वात आणि तेल असतं, तसंच हे तिघं म्हणजे हरि, हे ब्राह्मण.
समाराध्य हरिं भक्त्या गोलोकान्प्राप्नुयाच्छुभान् । आराधिते हरौ कामाः सर्वे करतले स्थिताः
हरिची भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने शुभ गोलोक लोकांची प्राप्ती होते; हरि संतुष्ट झाला की सर्व इच्छा हातात येतात.
दानमेव परं श्रेष्ठं सर्वपुण्येषु वै द्विज । दानेन नश्यते पापं सर्वं दानेन लभ्यते
सर्व पुण्यांमध्ये दान हेच खरोखर श्रेष्ठ आहे, हे द्विजा. दान केल्याने सर्व पापं नाहीशी होतात आणि दानामुळे सर्व काही मिळतं.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यमन्यदभ्युदयात्मकम् । अन्यं च परमं दानमिति पंचविधं स्मृतम्
दान पाच प्रकारचं मानलं जातं — नेहमीचं, काही प्रसंगीचं, इच्छेने केलं जाणारं, सुख-समृद्धीसाठीचं आणि सर्वात श्रेष्ठ असं दान.
प्रातर्मध्यापराह्णेषु त्रिषु कालेषु यत्नतः । यत्किंचिदपि दातव्यं नित्यमेव प्रकीर्तितम्
प्रत्येक पहाटे, मध्यान्ही आणि संध्याकाळी, जरी थोडंसं असलं तरी, मन लावून दान करावं; हेच नेहमीचं दान म्हणतात.
शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मार्थं हितमिच्छताम् । यस्मिन्कुले तु दत्तं यत्तत्रतत्रोपतिष्ठति
स्वतःच्या भल्यासाठी इच्छिणाऱ्यांनी एकही दिवस निष्फळ जाऊ देऊ नये; ज्या कुळात जे काही दान केलं जातं, त्याचा लाभ तिथेच मिळतो.
यः स्वयं भक्षयेन्मोहाददत्वा बुद्धिवर्जितः । उत्पादयाम्यहं रोगं तस्य भोगनिवारणम्
जो माणूस मोहामुळे आणि विवेक नसल्यामुळे स्वतः खातो, पण दान करत नाही, त्याच्या उपभोगाला मी रोगांची अडथळा निर्माण करतो.
तेषु कार्येषु संतुष्टं बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं द्वारं संतापकारकम्
अशा माणसाच्या कृत्यांमध्ये मी असंतोष निर्माण करतो, त्याला अनेक यातना देणारी, मंद ज्वाळेसारखी, दुःख देणारी दारं उघडतो.
त्रिषु कालेषु नो दत्तं ब्राह्मणेषु सुरेषु यैः । स्वयं तु भुंजते मिष्टं पापं तैस्तु महत्कृतम्
जे ब्राह्मणांना किंवा देवांना तीन वेळा दान देत नाहीत, पण स्वतः मात्र चांगलं खाणं खातात, ते मोठं पाप करतात.
प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तानहं परिशोधये । उपवासैर्महीदेव कायशोषकरादिकैः
मी त्यांना कठोर प्रायश्चित्तांनी शुद्ध करतो — उपवासांनी आणि शरीराला सुकवणाऱ्या इतर कष्टांनी, हे पृथ्वीपती.
चर्मकारो यथा चर्मकुंडस्योपरि निर्घृणे । शोधयेच्च कशाद्यैश्च कुद्रव्यं स्फोटयेद्यथा
जसा निर्दय चर्मकार चामड्याचं कातडं सुरीने खरवडतो किंवा वाईट वस्तू फोडतो, तसंच मीही त्यांना शुद्ध करतो.
तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगैश्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्
त्याचप्रमाणे, मी पाप करणाऱ्याला योग्य औषधांनी आणि कडू काढ्यांनी नक्कीच शुद्ध करतो, यात शंका नाही.
उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजंति तस्याग्रे भोगानन्यान्मनोगतान्
गरम पाण्याने आणि यातनांनी, वैद्याच्या रूपाने, मी त्यांना शुद्ध करतो; आणि इतर लोक त्याच्या डोळ्यांसमोर त्याच्या इच्छेचे भोग उपभोगतात.
किं करोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण तमेनं परिवारयेत्
मी समर्थ असूनही, जर कोणी श्रेष्ठ दान दिलं नाही, तर मी त्याला मोठ्या आजारांनी वेढून टाकतो.
नित्यकालस्य यद्दानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तं च महीदेव श्रद्धया निजशक्तितः
योग्य वेळी, श्रद्धेने आणि आपल्या शक्तीनुसार, पापी माणसांनी दान केलं नाही, हे पृथ्वीपती—
तथायातान्प्रधक्ष्येतानुपायैर्दारुणैः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाग्रतः
तर मी त्यांना कठोर उपायांनी जाळतो; आता मी तुझ्यासमोर प्रसंगानुसार दान आणि त्याच्या योग्य वेळेबद्दल सांगतो.
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थप्राप्तौ तथैव च । पितुः क्षयाहदिवसे वैशाखादिषु यत्नतः
महापर्व आलं, तीर्थस्थळी पोहोचलो, वडिलांच्या मृत्युदिनी किंवा वैशाखासारख्या पवित्र महिन्यांत—या वेळी विशेष प्रयत्नाने दान करावं.
मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम्
पवित्र महिन्यांमध्ये शुभ काळात दिलेलं दान हे प्रसंगानुसार दान मानलं जातं; आता मी तुला इच्छेनुसार केल्या जाणाऱ्या, फळ देणाऱ्या दानाबद्दल सांगतो.
व्रतादिकं समुद्दिश्य कामनाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सर्वांगैरेव संगतम्
व्रत वगैरे ठरवून, एखाद्या इच्छेच्या फळासाठी, नीट सांगितल्याप्रमाणे आणि सर्व प्रकारे पूर्ण असं जे दान केलं जातं—
तस्य दानप्रभावेण भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषस्तत्प्रसादनात्
अशा दानाच्या प्रभावामुळे, योग्य भावना मनाशी ठेवून, माणूस त्या कृपेने तसंच फळ अनुभवतो.
आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिषु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौञ्ज्याद्युद्वाहकर्मसु
आभ्युदयाचे मार्ग आणि यज्ञादी कर्मांमध्ये जे सांगितले आहे, तसेच जन्माचे संस्कार, उपनयन, विवाह अशा विधींमध्ये काय करावे, ते मी सांगतो.
प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठासु प्रयत्नतः । इत्यादिकं महीदेव दानमभ्युदयात्मकम्
मंदिर, ध्वज किंवा देवतांच्या मूर्तींची स्थापना करताना, राजन, अशा वेळी दान देणे हे नेहमीच सौख्य आणि समृद्धी देणारे मानले जाते.