सर्वयज्ञ तपोदानतीर्थसेवाधिकं फलम् । लभ्यते येन यद्यस्ति वैवस्वत तदादिश
ज्यामुळे सर्व यज्ञ, तप, दान आणि तीर्थयात्रेपेक्षा जास्त फळ मिळते—असं काही असेल तर, हे वैवस्वत, ते सांग.
अनुग्राह्यो ह्यहं देव यदि धर्मोपदेशतः । सर्वधर्मक्रियासारं तदेकं कृपया वद
देवा, जर तू मला धर्माची शिकवण द्यायची कृपा करणार असशील, तर सर्व धर्मकर्मांचा सार एकच सांग.
पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा । तथा तथैव संस्मृत्य कथितानि मनीषिभिः
पापांच्या स्वरूपानुसार त्यांना योग्य अशी प्रायश्चित्ते सांगितली आहेत; जशी पापे तशी प्रायश्चित्ते, हे ज्ञानी लोकांनी आठवून सांगितली आहेत.
कर्तुं तानि न शक्यंते देव प्रत्येकशो नरैः । सर्वपापहरं पुण्यमेकं चेदस्ति तद्वद
देवा, माणसांना ही सर्व प्रायश्चित्ते एकेक करून करणं शक्य नाही; सर्व पापं दूर करणारा एकच पुण्य मार्ग असेल तर तो कृपया सांग.
सूत उवाच-। इत्युक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठो यमं धर्मस्वरूपिणम् । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा सूक्ष्मधर्माभिकामुकः
सूतम्हणाला: असं म्हणून श्रेष्ठ ब्राह्मण subtle धर्माची इच्छा धरून, मन शांत करून धर्मस्वरूप यमाची स्तुती करू लागला.
ब्राह्मण उवाच- नमस्ते सर्वशमन नमस्ते जगतांपते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदायिने
ब्राह्मण म्हणाला: सर्वांना शांत करणाऱ्या, जगाचा अधिपती असलेल्या तुला नमस्कार; देवस्वरूप असून स्वर्गाचा मार्ग दाखवणाऱ्या तुला नमस्कार.
धर्मशास्त्रस्वरूपाय धर्मराज नमोस्तुते । त्वया भूः पाल्यते देवाप्यंतरिक्षं च द्यौर्महः
धर्मशास्त्राचा मूर्तिमंत रूप असलेल्या धर्मराजा, तुला नमस्कार; तुझ्यामुळे पृथ्वी, आकाश, अंतरिक्ष आणि महान द्युलोक सुरक्षित आहेत.
जनस्तपस्तथासत्यं सर्वस्वं पाल्यते त्वया । न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावर जंगमम्
मानव लोक, तपस्वी लोक, सत्य लोक—हे सर्व तुझ्यामुळे सुरक्षित आहेत; तुझ्याशिवाय जगात स्थिर किंवा चल काहीच नाही.
विद्यते त्वद्गृहीतं तु सद्यो नश्यति वै जगत् । त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्वस्वरूपवान्
जे तुझ्या आधीन नाही ते लगेच नष्ट होतं; तू सर्व जीवांचा आत्मा आहेस आणि सत्पुरुषांचा खरा स्वरूपधारी आहेस.
राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तमस्तथा । चतुष्पदां भवान्देव चतुःशृंगस्त्रिलोचनः
राजस लोकांत तू राजस आहेस, तसंच तामस लोकांत तामस आहेस; देवा, तू चार पायांचा, चार शिंगांचा आणि तीन डोळ्यांचा आहेस.
सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो वृषरूप नमोस्तु ते । सर्वयज्ञमयो धर्मस्त्वयि विग्रहविग्रहः
सात हातांचा, तीन प्रकारे बांधलेला, वृषभस्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार; सर्व यज्ञांचा सार म्हणजे धर्म आणि त्याचं मूर्त रूप तुझ्यात आहे.
साक्षाद्दृष्टोसि लोकेश देव तुभ्यं नमोनमः । हृदिस्थः सर्वभूतानां पुण्यपापेक्षिता भवान्
लक्षात येणारा, जगाचा स्वामी, देवा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार; तू सर्व जीवांच्या हृदयात वास करतोस आणि पुण्याची इच्छा असणाऱ्यांना तू हवासा आहेस.
तेन शास्ता च भूतानां दाता देव प्रशासिता । प्रवर्त्तको हि धर्मस्य देवदंडधरो भुवि
म्हणूनच, देवा, तू सर्व जीवांचा शासक, दाता आणि नियंत्रक आहेस; धर्माचा प्रवर्तक आणि पृथ्वीवर दंडधारी देव आहेस.
सर्वधर्ममयं सारमेकं वद सुनिश्चितम् । यम उवाच- परितुष्टोऽस्मि ते विप्र स्तोत्रेण च विशेषतः
सर्व धर्मांचा सार असलेला एक ठाम धर्म सांग. यम म्हणाला: ब्राह्मण, तुझ्या स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर विशेष प्रसन्न आहे.
तथाप्यागम धर्मेण मान्योसि मम सत्तम । यन्न कस्यचिदाख्यातं तद्गोप्यं परमं मम
तरीही, तू शास्त्रधर्म पाळतोस म्हणून मी तुला मान देतो; जे मी कुणालाही सांगितले नाही, ते माझं श्रेष्ठ रहस्य—
सारमुद्धृत्य सर्वेषां यदेकं निश्चितं मया । महानिरयसंघातान्निर्वासनकरं परम्
सर्वांचा सार काढून, एकच ठाम गोष्ट मी ठरवली आहे, जी मोठ्या नरकांतून मुक्त करणारी आहे—
अनाख्येयमपि ब्रह्मन्वक्ष्ये विनयतोषितः
जरी ती सांगायची नसली तरी, ब्राह्मण, तुझ्या नम्रतेमुळे मी ती तुला सांगतो.
स्युर्मोहाय चराचरस्य जगतस्ते ते पुराणागमास्तां तामेव हि देवतां परमिकां जल्पंतु कल्पे विधौ । सिद्धांते पुनरेक एव भगवान्विष्णुः समस्तागम-व्यापारेषु विवेकिनां व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते
जगातील चल-अचल जीवांना मोहात टाकणाऱ्या त्या जुना ग्रंथांनी सृष्टीच्या वेळी ज्या श्रेष्ठ देवतेचं वर्णन केलं, ते असू द्या; पण शेवटी, सर्व शास्त्रभेद बाजूला ठेवले की, विवेकी लोकांना एकच भगवान विष्णू ठामपणे समजतो.
भवो ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेव त्रयी मता । दीपोऽग्निर्वर्तिस्नेहैस्तु यथा विप्र तथा हरिः
शिव, ब्रह्मा आणि विष्णू—हे तिघे त्रैविद्य मानले जातात; जसं दिव्यात ज्योत, वात आणि तेल असतं, तसंच हे तिघं म्हणजे हरि, हे ब्राह्मण.
समाराध्य हरिं भक्त्या गोलोकान्प्राप्नुयाच्छुभान् । आराधिते हरौ कामाः सर्वे करतले स्थिताः
हरिची भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने शुभ गोलोक लोकांची प्राप्ती होते; हरि संतुष्ट झाला की सर्व इच्छा हातात येतात.
दानमेव परं श्रेष्ठं सर्वपुण्येषु वै द्विज । दानेन नश्यते पापं सर्वं दानेन लभ्यते
सर्व पुण्यांमध्ये दान हेच खरोखर श्रेष्ठ आहे, हे द्विजा. दान केल्याने सर्व पापं नाहीशी होतात आणि दानामुळे सर्व काही मिळतं.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यमन्यदभ्युदयात्मकम् । अन्यं च परमं दानमिति पंचविधं स्मृतम्
दान पाच प्रकारचं मानलं जातं — नेहमीचं, काही प्रसंगीचं, इच्छेने केलं जाणारं, सुख-समृद्धीसाठीचं आणि सर्वात श्रेष्ठ असं दान.
प्रातर्मध्यापराह्णेषु त्रिषु कालेषु यत्नतः । यत्किंचिदपि दातव्यं नित्यमेव प्रकीर्तितम्
प्रत्येक पहाटे, मध्यान्ही आणि संध्याकाळी, जरी थोडंसं असलं तरी, मन लावून दान करावं; हेच नेहमीचं दान म्हणतात.
शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मार्थं हितमिच्छताम् । यस्मिन्कुले तु दत्तं यत्तत्रतत्रोपतिष्ठति
स्वतःच्या भल्यासाठी इच्छिणाऱ्यांनी एकही दिवस निष्फळ जाऊ देऊ नये; ज्या कुळात जे काही दान केलं जातं, त्याचा लाभ तिथेच मिळतो.
यः स्वयं भक्षयेन्मोहाददत्वा बुद्धिवर्जितः । उत्पादयाम्यहं रोगं तस्य भोगनिवारणम्
जो माणूस मोहामुळे आणि विवेक नसल्यामुळे स्वतः खातो, पण दान करत नाही, त्याच्या उपभोगाला मी रोगांची अडथळा निर्माण करतो.
तेषु कार्येषु संतुष्टं बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं द्वारं संतापकारकम्
अशा माणसाच्या कृत्यांमध्ये मी असंतोष निर्माण करतो, त्याला अनेक यातना देणारी, मंद ज्वाळेसारखी, दुःख देणारी दारं उघडतो.
त्रिषु कालेषु नो दत्तं ब्राह्मणेषु सुरेषु यैः । स्वयं तु भुंजते मिष्टं पापं तैस्तु महत्कृतम्
जे ब्राह्मणांना किंवा देवांना तीन वेळा दान देत नाहीत, पण स्वतः मात्र चांगलं खाणं खातात, ते मोठं पाप करतात.
प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तानहं परिशोधये । उपवासैर्महीदेव कायशोषकरादिकैः
मी त्यांना कठोर प्रायश्चित्तांनी शुद्ध करतो — उपवासांनी आणि शरीराला सुकवणाऱ्या इतर कष्टांनी, हे पृथ्वीपती.
चर्मकारो यथा चर्मकुंडस्योपरि निर्घृणे । शोधयेच्च कशाद्यैश्च कुद्रव्यं स्फोटयेद्यथा
जसा निर्दय चर्मकार चामड्याचं कातडं सुरीने खरवडतो किंवा वाईट वस्तू फोडतो, तसंच मीही त्यांना शुद्ध करतो.
तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगैश्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्
त्याचप्रमाणे, मी पाप करणाऱ्याला योग्य औषधांनी आणि कडू काढ्यांनी नक्कीच शुद्ध करतो, यात शंका नाही.