जगतामीश्वरी नित्या विष्णोरनपगामिनी । माता सर्वस्य जगतः पत्नी विष्णोर्मनोरमा
जगाची शाश्वत अधिष्ठात्री, विष्णूपासून कधीही न विभक्त होणारी, सर्व जगाची आई, विष्णूची प्रिय पत्नी.
जगदाधारभूता श्रीरुकारेणात्र चोच्यते । मकारेण तयोर्दासः क्षेत्रज्ञः प्रोच्यते बुधैः
श्री, जी जगाचा आधार आहे, ती येथे 'रु' या अक्षराने सांगितली आहे; 'म' या अक्षराने दोघांची सेवा करणारा, क्षेत्रज्ञ असा जीव विद्वानांनी सांगितला आहे.
ज्ञानाश्रमो ज्ञानगुणश्चेतनः प्रकृतेः परः । न जडो निर्विकारश्च एकरूप स्वरूपभाक्
ज्ञानाचा आधार, ज्ञानाचा गुण, प्रकृतीपेक्षा वेगळं असलेलं चैतन्य, जड नसलेलं, बदल न होणारं, एकरूप आणि स्वतःच्या स्वरूपात असलेलं.
अणुर्नित्यो व्याप्तिशीलश्चिदानंदात्मकस्तथा । अहमर्थोऽव्ययः क्षेत्री भिन्नरूपं सनातनः
अतिशय सूक्ष्म, शाश्वत, सर्वत्र व्यापणारा, चैतन्य आणि आनंदस्वरूप, 'मी' असं जाणवणारा, अविनाशी, क्षेत्रज्ञ, अनेक रूपांचा आणि सनातन.
अदाह्योच्छेद्यो ह्यक्लैद्यस्त्वशोष्योक्षर एव च । एवमादिगुणोपेतश्शेषभूतः परस्य वै
ज्याला जाळता येत नाही, नष्ट करता येत नाही, ओला करता येत नाही, वाळवता येत नाही, जो अक्षय आहे, असे गुण ज्याच्यात आहेत, तो परमात्म्याचा उरलेला अंश आहे.
मकारेणोच्यते जीवः क्षेत्रज्ञः परवान्सदा । दासभूतो हरेरेव नान्यस्य तु कदाचन
'म' या अक्षराने जीव, क्षेत्रज्ञ, नेहमीच परमेश्वराच्या अधीन आणि फक्त हरीचाच दास आहे, कधीही दुसऱ्याचा नाही.
एवं दासत्वमेवास्य मध्यमेवावधार्यते । इत्येवं प्रणवस्यार्थो ज्ञातव्योक्तो मयानघे
अशा प्रकारे, त्याचं दासत्च्य फक्त मधल्या भागात ठरवलेलं आहे; म्हणून, प्रणवाचा अर्थ मी तुला सांगितला आहे, हे निष्पापे.
विवृतिः प्रणवस्यार्थ मन्त्रशेषेण वै शुभे । परस्य दासभूतस्य स्वातन्त्र्यं नेह विद्यते
प्रणवाचा अर्थ आणि उरलेल्या मंत्राचा अर्थ असा सांगितला आहे, हे शुभे, की परमेश्वराचा दास असणाऱ्याला येथे स्वातंत्र्य नाही.
तस्मान्महदहंकारौ मनसा विनिवर्त्तयेत् । स्वोपायबुद्ध्या यत्कृत्यं तदपि प्रतिषिध्यते
म्हणून मोठेपण आणि अहंकार मनाने दूर करावे; स्वतःच्या उपायांनी जे काही केलं जातं, तेही टाळावं.
अहंकृतिर्मकारः स्यान्नकारस्तन्निषेधकः । तस्मात्तु मनसैवास्य अहंकारविमोचनम्
'म' हे अक्षर अहंकार दर्शवतं आणि 'न' त्याचा निषेध करतो; म्हणून मनानेच अहंकारातून मुक्ती मिळते.
मनसा सर्वसिद्धिः स्यादन्यथा नाशमाप्नुयात् । नमसा सहितं किंचित्तदहंकार उच्यते
मनाने सर्व सिद्धी मिळतात; अन्यथा नाश होतो. नम्रतेसह थोडा अहंकार चालतो.
अहंकारेण युक्तस्य सुखं किंचिन्न विद्यते । अहंकारविमूढात्मा अंधे तमसि मज्जति
ज्याच्यात अहंकार आहे, त्याला सुख मिळत नाही; अहंकाराने अंध झालेला आत्मा अज्ञानाच्या अंधारात बुडतो.
तस्मान्न मनसा चात्र स्वातंत्र्यं प्रतिषिध्यते । भगवत्परतंत्रोऽसौ तदायत्तश्च जीवति
म्हणून येथे मनाने स्वातंत्र्य मान्य नाही; तो भगवंतावरच अवलंबून राहतो.
तस्मात्साधनकर्तृत्वं चेतनस्य न विद्यते । ईश्वरस्यैव संकल्पाद्वर्त्तते स्वचराचरम्
म्हणून चेतन जीवाला साधन करण्याचं कर्तृत्व नाही; स्थिर आणि चल सर्व काही फक्त ईश्वराच्या इच्छेने घडतं.
तस्मात्स्वसामर्थ्यविधिं त्यजेत्सर्वमशेषतः । ईश्वरस्य तु सामर्थ्यान्नालभ्यं तस्य विद्यते
म्हणून आपल्याला जेवढं शक्य आहे तितक्याच कर्तव्यांवर अवलंबून राहू नये; कारण परमेश्वराच्या सामर्थ्याने त्याला काहीच अशक्य नाही.
तस्मिन्न्यस्तभरः श्रीशे तत्कर्मैव समाचरेत् । परमात्मा हरिस्स्वामी स्वमहं तस्य सर्वदा
त्या श्रीमंत परमेश्वरावर आपली सगळी जबाबदारी सोपवून, त्याच्यासाठीच सर्व कर्म करावीत; परमात्मा हरि हा खरा स्वामी आहे आणि मी नेहमीच त्याचा आहे.
इच्छाया विनियोक्तव्यस्तस्यैवात्मेश्वरस्य हि । इत्येवं मनसा त्यक्तमहंता ममतोर्जितम्
आपली इच्छा सुद्धा त्या आत्म्याच्या स्वामीकडे अर्पण करावी; अशा प्रकारे मनाने 'मी' आणि 'माझं' अशी भावना सोडावी.
देहेष्वहं मतिर्मूलं संसृतौ कर्मबंधने । तस्मान्महदहंकारौ मनसा वर्जयेद्बुधः
शरीरात 'मी' आहे ही भावना हाच जन्ममरणाच्या फेराचा आणि कर्मबंधनाचा मूळ आहे; म्हणून ज्ञानी माणसाने मनाने मोठेपण आणि अहंकार दोन्ही टाकून द्यावेत.
अथ नारायणपदं वक्ष्यामि गिरजे शुभे । नारा इत्यात्मनां संघास्तेषां गतिरसौ पुमान्
आता गिरीजे, मी 'नारायण' या शब्दाचा अर्थ सांगतो: 'नारा' म्हणजे जीवांची समूह आणि त्यांचा अंतिम ध्येय तो परमपुरुष आहे.
त एव चायनं तस्य तस्मान्नारायणः स्मृतः । सर्वं हि चिदचिद्वस्तु श्रूयते दृश्यते जगत्
तेच जीवांचे समूह त्याचा मार्ग आहेत, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; कारण या जगात सर्व सजीव आणि निर्जीव वस्तू ऐकायला आणि पाहायला मिळतात.
योऽसौ व्याप्यस्थितो नित्यं स वै नारायणः स्मृतः । नाराश्चेति सर्वपुंसां समूहाः परिकीर्तिताः
जो सर्वत्र व्यापून आणि कायम राहतो, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; 'नारा' म्हणजे सर्व जीवांची समूह असं म्हटलं जातं.
गतिरालंबनं तेषां तस्मान्नारायणः स्मृतः । नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति विदुर्बुधाः
त्यांचा आधार आणि अंतिम ध्येय तोच आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; ज्ञानी लोक म्हणतात की तत्वे 'नर' पासून उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'नाराणी' म्हणतात.
तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणस्स्मृतः । कल्पांतेपि जगत्कृत्स्नं ग्रसित्वा येन धार्यते
तेच समूह त्याचा मार्ग आहेत, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; कल्पाच्या शेवटी, ज्याने सगळं जग आपल्यात सामावून घेतलं आणि धरून ठेवलं आहे.
पुनः संसृज्यते येन स वै नारायणः स्मृतः । चराचरं जगत्कृत्स्नं नार इत्यभि धीयते
ज्याच्यामुळे पुन्हा जगाची निर्मिती होते, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; सगळं चराचर जग 'नारा' असं म्हटलं जातं.
तस्य वासं गतिर्येन तेन नारायणः स्मृतः । नारो नराणां संघातस्तस्यासावयनं गतिः
त्याचं निवासस्थान आणि अंतिम ध्येय तेच आहे, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; 'नारा' म्हणजे जीवांची समूह आणि त्यांच्यासाठी तोच मार्ग आणि ध्येय आहे.
तेनासौ मुनिभिर्नित्यं नारायण इतीरितः । प्रभवन्ति यतो लोका महाब्धौ पृथुफेनवत्
म्हणून मुनी त्याला नेहमी नारायण असं म्हणतात; ज्याच्यापासून सगळे लोक समुद्रावरच्या मोठ्या फेसासारखे उत्पन्न होतात.
पुनर्यस्मात्प्रलीयन्ते तस्मान्नारायणः स्मृतः । यो वै नित्यपदे नित्यो नित्यमुक्तैकभोगवान्
आणि ज्याच्यात पुन्हा सर्व काही विलीन होतं, म्हणून त्याला नारायण म्हणतात; जो नित्य, नित्यधामात वास करणारा, सदैव मुक्त आणि एकमेव परमानंदाने युक्त आहे.
ईशः सर्वस्य जगतः स वै नारायणः स्मृतः । नारायणः परंब्रह्म तत्वं नारायणः परम्
जो सगळ्या जगाचा स्वामी आहे, तोच नारायण म्हणून ओळखला जातो; नारायण हेच परब्रह्म आहे, आणि नारायण हेच सर्वोच्च सत्य आहे.
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बंहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः
या जगात जे काही दिसतं किंवा ऐकू येतं, आत किंवा बाहेर, ते सगळं नारायणाने व्यापलेलं आणि टिकवलेलं आहे.
अपहतपाप्मा पुरुषः सर्वभूतांतरस्थितः । दिव्यएकस्सदा नित्यो हरिर्नारायणोऽच्युतः
जो पापरहित, सर्व जीवांच्या अंतर्याम्यात वास करणारा, एकमेव दिव्य, नित्य, हरि, नारायण आणि अच्युत आहे.