स्वाध्यायनिरता नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः । सर्वान्क्लेशान्परित्यज्य विष्णुमेव स्तुवंति ये
जे पुरुष नेहमी स्वाध्यायात मग्न असतात, सर्व दुःखं सोडून फक्त विष्णूचं स्तुती करतात, ते नक्कीच स्वर्गाला जातात.
स्वधर्मनिरता धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः । वासुदेवजपासक्तानपि पापकृतो जनान्
जे पुरुष आपल्या धर्मात निष्ठावान आणि स्थिर मनाचे असतात, तसेच जे पापी असूनही वासुदेवाचं नामस्मरण करतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
नोपसर्पन्ति तान्विप्र यमदूताश्च दारुणाः । नान्यत्पश्यन्ति जंतूनां विहाय हरिकीर्तनम्
हे ब्राह्मण, यमाचे भयंकर दूत अशा पुरुषांच्या जवळ जात नाहीत; कारण त्यांना सर्व जीवांत फक्त हरिचं कीर्तनच दिसतं.
सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तम । ये याचिताः प्रहृष्यंति प्रियं दत्वा वदंति च
हे श्रेष्ठ द्विज, जे लोक मागितल्यावर आनंदाने प्रिय वस्तू देतात आणि गोड बोलतात, ते सर्व पापांचा नाश करणारे आणि खरे प्रायश्चित्त आहेत.
त्यक्तदानफला ये च ते नराःस्वर्गगामिनः । वर्जयंति दिवास्वापं नराः सर्वसहाश्च ये
जे पुरुष दानाचं फळ सोडून देतात, दिवसा झोप टाळतात आणि सर्व सहन करतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
पर्वण्याश्रयभूता ये ते मर्त्याः स्वर्गगामिनः । द्विषतामपि ये दोषान्न वदंति कदाचन
जे माणसं सणाच्या दिवशी धार्मिक आचरण पाळतात आणि शत्रूंच्या दोषांचं कधीही उच्चारण करत नाहीत, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
कीर्तयंति गुणांश्चैव ते नराः स्वर्गगामिनः । ये परेषां श्रियं दृष्ट्वा न वितप्यंति मत्सरात्
जे पुरुष इतरांचे गुण कौतुकाने सांगतात आणि दुसऱ्यांचं ऐश्वर्य पाहून मत्सराने दुःखी होत नाहीत, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
प्रहृष्टाश्चाभिनंदंति ते नराः स्वर्गगामिनः । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च श्रुतिशास्त्रोक्तमेव च
जे पुरुष दुसऱ्याच्या आनंदात सहभागी होतात, अभिनंदन करतात आणि कर्म व निवृत्ती याबद्दल शास्त्रानुसार वागतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
आदरंति प्रतीता ये ते नराः स्वर्गगामिनः । यस्मिन्कस्मिन्कुले जाता दयावंतो यशस्विनः
जे पुरुष निष्ठावान आणि समर्पित असतात, कोणत्याही कुळात जन्मले तरी दयाळू आणि कीर्तीमान असतील, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
सानुक्रोशाः सदाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः । ये पूताः परदारांश्च कर्मणा मनसा गिरा
जे पुरुष दयाळू आणि चांगल्या वर्तनाचे असतात, तसेच जे दुसऱ्यांच्या स्त्रियांकडे कृती, मन आणि वाणीने शुद्ध राहतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
रमयंति न सत्वस्थास्तेनराः स्वर्गगामिनः । सदा कर्मयथोक्तेन कुर्वंति विहितानि च
जे पुरुष दुसऱ्यांच्या स्त्रियांमध्ये आसक्त होत नाहीत आणि सत्वगुणी राहतात, तसेच नेहमी शास्त्रानुसार कर्म करतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
आत्मशक्तिं च विज्ञाय ते नराः स्वर्गगामिनः । मनो वाक्कायिके धर्मे श्रद्धां यः कुरुते सदा
जे पुरुष आपल्या शक्तीनुसार वागतात आणि मन, वाणी, व शरीराच्या धर्मावर नेहमी श्रद्धा ठेवतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
साधूनां संमतो यश्च स भवेद्देवतातिथिः । वचोवेगं मनोवेगं यो वेगमुदरोद्भवम्
जो सज्जनांचा मान्य असतो, तो देवांचा पाहुणा मानला जातो; जो वाणी, मन आणि पोटातून येणाऱ्या इच्छेवर संयम ठेवतो—
उपस्थवेगं सहते स स्वर्गी जायते नरः । येषां गुणेषु संतोषो वाणी येषां श्रुतं प्रति
जो जनेंद्रियाच्या वेगावर संयम ठेवतो, तो स्वर्गी होतो; ज्यांना आपल्या गुणांमध्ये समाधान असतं आणि ज्यांची वाणी ऐकलेल्या गोष्टींबद्दल आदराने असते—
परमार्थे मतिर्येषां ते शिष्टाः स्वर्गगामिनः । व्रतं रक्षंति ये कोपाच्छ्रियं रक्षंति मत्सरात्
ज्यांची बुद्धी परमसत्यावर स्थिर असते, ते श्रेष्ठ आणि स्वर्गाला जाणारे असतात; जे रागामुळे व्रत सांभाळतात आणि मत्सरामुळे संपत्तीचं रक्षण करतात—
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः । मतिं रक्षंति ये लोभान्मनो रक्षंति कामतः
जे लोक सन्मान किंवा अपमानामुळे विद्वत्तेचा गर्व करत नाहीत, लोभापासून बुद्धीचं आणि कामापासून मनाचं रक्षण करतात—
धर्मं रक्षंति दुःसंगात्ते नराः स्वर्गगामिनः । एकादश्यां च विधिवदुपवासपरायणाः
जे पुरुष वाईट संगतीपासून धर्माचं रक्षण करतात आणि एकादशीला नियमाने उपवास करतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
शुक्लेऽसिते च ये विप्र ते नराः स्वर्गगामिनः । मातेव सर्वबालानामौषधं रोगिणा मिव
हे ब्राह्मण, जे पुरुष शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात उपवास करतात, ते सर्व स्वर्गाला जातात; ते सर्व मुलांना आईसारखे आणि आजारी माणसांना औषधासारखे असतात.
रक्षार्थं सर्वलोकानां निर्मितैकादशी तिथिः । एकादशी समं किंचित्पादत्राणं न विद्यते 5.96.
सर्व लोकांचे रक्षण व्हावे म्हणून एकादशी ही तिथी निर्माण झाली आहे. एकादशीसारखे मुक्तीचे साधन दुसरे काहीच नाही, अगदी तिच्या एक भागालाही काहीच समकक्ष नाही.
तामुपोष्य विधानेन पुरुषाः स्वर्गगामिनः । एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं भवति द्विज
जो कोणी विधीपूर्वक एकादशीचे व्रत पाळतो, तो स्वर्गाला पात्र होतो. ब्राह्मणांनो, एकादशीच्या अकरा इंद्रियांनी जे पाप केले जाते—
नरो निर्द्धूय तत्तूर्णं प्रीतः स्वर्गतिमान्भवेत् । अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च
तो मनुष्य ते पाप लवकरच दूर करून आनंदी होतो आणि स्वर्गप्राप्ती करतो. हजार अश्वमेध यज्ञ किंवा शंभर राजसूय यज्ञ—
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । एकतः क्रतवः सर्वे सर्वतीर्थतपांसि च
एकादशीच्या उपवासाच्या सोळाव्या भागाइतकेही पुण्य त्या सर्व यज्ञांना किंवा सर्व तीर्थातील तपांना मिळत नाही.
महादानादिदानानि व्रतं वैष्णवमेकतः । वैष्णवव्रतजो धर्मो धर्मो यज्ञादिसंभवः
एका बाजूला मोठमोठी दाने आणि इतर दान, आणि दुसऱ्या बाजूला वैष्णव व्रत; वैष्णव व्रताने मिळणारे धर्म हे यज्ञादींनी मिळणाऱ्या धर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवेद्गुरुः । हरिवासर भक्तानामच्युतानंतभाषिणाम्
जर या दोन्ही गोष्टींना एकत्र तौलण्यात आले, तर वैष्णव व्रत हे अधिक वजनाचे ठरेल. हरिवासराच्या दिवशी अच्युताचे भक्त जे अखंडपणे त्याची महती बोलतात—
नाहं शास्ता विशेषेण तेभ्यो विप्र बिभेम्यहम् । येषां पुत्रश्च पौत्रश्च एकादश्यामुपोषितः
मी त्यांचा विशेष शासक नाही, ब्राह्मणांनो; ज्यांच्या मुलांनी आणि नातवंडांनी एकादशीचे व्रत पाळले आहे, त्यांच्यापासून मीही घाबरतो.
सहात्मना स पुरुषाञ्छतमुद्धरते बलात् । उपोषणं ततः कुर्यात्पक्षयोरुभयोरपि
असा मनुष्य स्वतःसह शंभर लोकांना जबरदस्तीने तारतो. म्हणून दोन्ही पक्षांच्या (शुक्ल व कृष्ण) एकादशीचे व्रत करावे.
एकादश्यां स पुरुषो भुक्तिमुक्त्येकभाजनम् । जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी
एकादशीच्या दिवशी तो मनुष्य भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळवण्यास पात्र होतो. जया, विजय आणि जयंती—पापांचा नाश करणाऱ्या—
त्रिस्पृशा वंजुली चैव पक्षसंवर्धिनी वरा । तिलदुग्धा परा ज्ञेया अखंडद्वादशी तथा
त्रिस्पृशा, वंजुळी, पक्षसंवर्धिनी ही उत्तम, तिलदुग्ध ही श्रेष्ठ, आणि अखंड द्वादशी—
मनोरथाख्या च परा भीमद्वादशिका तथा । इत्येवमादयो भेदा द्वादश्याः संत्यनेकशः
मनोरथ नावाची, आणि भीम द्वादशीही; अशा प्रकारे या आणि इतर अनेक द्वादशीच्या रूपा आहेत.
व्रतेष्वेतेषु ये शक्ता ज्ञेयास्ते ब्रह्मणि स्थिताः । श्रोतारो धर्मशास्त्राणां धर्मप्रत्यय संगताः
या व्रतांचे पालन करण्यास जे समर्थ आहेत, ते ब्रह्मध्ये स्थित मानावेत. धर्मशास्त्रांचे ऐकणारे, धर्मावर दृढ श्रद्धा असलेले—