वद भूयोऽपि भूयिष्ठं पिबामस्तावकं वचः । पायंपायं न तृप्यामो वयं सूत तदुत्तमम्
आम्हाला तुझे वचन पुन्हा पुन्हा ऐकायचे आहे; आम्ही तुझे बोल ऐकत राहिलो तरी कधीच समाधान होत नाही.
सूत उवाच- अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । संवादमादिलोकस्य जगतां जगदीशितुः
सूत म्हणाला — येथेही मी एक प्राचीन कथा सांगतो, जी जगाचा स्वामी आणि पहिल्या जीव यांच्यातील संवाद आहे.
षट्सहस्राणिचोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयम् । एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च
त्याची उंची सहा हजार, आणि रुंदी तीन हजार आहे; अशा प्रकारे नऊ हजार योजनांची रचना झाली.
वामया दंष्ट्रया गृह्य उद्धृतादौ वसुंधरा । दिव्यवर्षसहस्रं वै दंष्ट्रया धारिता मही
डाव्या दाताने पृथ्वी उचलून, सुरुवातीला त्याने ती धरली; त्या दातावर त्याने हजार दिव्य वर्षे पृथ्वी सांभाळली.
धर्माख्यानप्रसंगेन सोवाच विनयाद्विभुम् । पृथिव्युवाच- एते द्वादश मासा वै षष्टिर्दिनशतत्रयम्
धर्मकथनाच्या प्रसंगी, पृथ्वीने नम्रतेने प्रभूला विचारले — हे बारा महिने आणि तीनशे साठ दिवस आहेत.
एषां किमुत्तमं पुण्यं प्रियं च तव केशव । पवित्रः कार्तिको मासस्तुलासंस्थे दिवाकरे
यामध्ये, केशवा, तुला सर्वात प्रिय आणि पुण्यदायी कोणता महिना आहे? सूर्य तुला राशीत असताना कार्तिक महिना पवित्र मानला जातो.
मकरस्थे रवौ मासः पुराणे पावनः स्मृतः । मेषस्थे माधवो मासो भास्करे पठ्यते बुधैः
सूर्य मकर राशीत असताना तो महिना पुराणांमध्ये पवित्र मानला जातो; सूर्य मेष राशीत असताना, बुधजन माघ महिना म्हणून सांगतात.
मार्गशीर्षोऽपि मासानां पावनः परिकीर्तितः । एवं मासाः पवित्रास्ते वासराः केपि कीर्तिताः
मार्गशीर्ष महिना देखील सर्व महिन्यांमध्ये पवित्र म्हणून ओळखला जातो; असे हे सर्व महिने पवित्र आहेत — त्यात कोणते दिवस विशेष पवित्र मानले जातात?
युगादयो युगांताश्च तथा कल्पादयोऽपि च । सर्वेभ्योऽप्यधिकं मासमेतेभ्यो वद पावनम्
युगांची सुरुवात आणि शेवट, तसेच कल्पांची सुरुवात — या सगळ्यांपेक्षा सर्वात पवित्र असा कोणता महिना आहे, ते मला सांग.
सर्वयज्ञमय श्रीमन्नेकं निश्चित्य मे वद । वराह उवाच- विधिनाविधिनाचैव ये यजंति नराधमाः
सर्व यज्ञांचा सार असलेला एकच महिना कोणता आहे, हे ठरवून मला सांग, हे श्रीमंत. वराह म्हणाले — जे माणसे योग्य आणि अयोग्य अशा दोन्ही प्रकारे पूजा करतात,
माधवे मासि मां भक्त्या तैश्च पूज्योऽस्म्यहं सदा । हिरण्याक्षो वरारोहे माधवे तु मधुर्हत
माधव महिन्यात जे भक्तीने माझी पूजा करतात, त्यांना मी नेहमीच पूजनीय असतो. हे सुंदर व्रते, माधव महिन्यात हिरण्याक्षाचा वध झाला.
आदिदैत्यावुभावेतौ हत्वा त्वं तु समुद्धृता । त्रेतायुगे त्रयी धर्मो ज्ञानवर्णव्यवस्थितिः
ते दोन्ही आदिदैत्य मारले गेले आणि तुला वर काढले गेले. त्रेतायुगात त्रयीधर्म, ज्ञान आणि वर्णव्यवस्था स्थापन झाली.
माधवे मासि संभूता तेन मे माधवःप्रियः । त्रेतायुगं तृतीयायां शुक्लायां मासि माधवे
माधव महिन्यात मी प्रकट झालो, म्हणून मला माधव महिना प्रिय आहे. त्रेतायुग तिसऱ्या शुक्ल पक्षात, माधव महिन्यात सुरू झाले.
प्रवृत्तं च त्रयी धर्माः प्रवृत्तास्ते प्रवर्द्धिताः । अक्षया सोच्यते लोके तृतीया हरिवल्लभा
त्या वेळी त्रयीधर्म सुरू झाले आणि वाढले. तिसरा, जो हरिला प्रिय आहे, तो जगात अक्षय समजला जातो.
स्नाने दानार्चने श्राद्धे जपे पूर्वजतर्प्पणे । येऽर्चयंति यवैर्विष्णुं श्राद्धं कुर्वंति यत्नतः
स्नान, दान, पूजा, श्राद्ध, जप, पूर्वजांना तर्पण — यात जे लोक यवांनी विष्णूची पूजा करतात आणि मन लावून श्राद्ध करतात,
तेषां ददाम्यहं सर्वं यन्मनोऽभीष्टमुत्तमम् । ये ददंत्यपि दानानि धन्यास्ते धार्मिका नराः
त्यांना मी त्यांच्या मनातील सर्वश्रेष्ठ इच्छा पूर्ण करतो. जे दान देतात, ते धन्य आहेत; असे पुरुष धर्मात्मा असतात.
ये यजंति हरेर्नित्यमध्वरैर्विविधैरपि । माधवे यजते यो मां तेभ्यस्तदधिकं फलम्
जे रोज विविध यज्ञांनी हरिची पूजा करतात — आणि माधव महिन्यात माझी पूजा करतात — त्यांना इतर सर्वांपेक्षा जास्त फळ मिळते.
स्नानं दानं जपो होमस्तपो यज्ञ व्रतादिकम् । वैशाखे यत्कृतं देवि तस्य पुण्यफलं शृणु
स्नान, दान, जप, होम, तप, यज्ञ, व्रत आणि इतर जे काही वैशाख महिन्यात केले जाते, हे देवी, त्याचे पुण्यफळ ऐक.
मन्वंतराणां कोट्यस्तु दशपंच च सप्त च । मत्सान्निध्यगतास्तेपि तिष्ठंति भयवर्जिताः
दहा, पाच आणि सात कोटी मन्वंतरांच्या काळात — ज्या लोकांना माझ्या सान्निध्यात येता येते, ते सगळे भीतीपासून मुक्त राहतात.
यद्यपि स्युर्ग्रहाः सर्वे क्रूरा जन्मव्ययाष्टकाः । प्रातःस्नानेन वैशाखे सर्वे सौम्या भवंति ते
जरी सर्व ग्रह जन्म-मरण देणारे आणि क्रूर असले, तरी वैशाख महिन्यात सकाळी स्नान केल्याने ते सर्व शुभ होतात.
वैशाखे मासि यो विप्रान्भोजयेद्भक्तितत्परः । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया
वैशाख महिन्यात जो मन लावून ब्राह्मणांना जेवू घालतो, त्याच्या पूर्वजांना युगांच्या संख्येइतकी तृप्ती मिळते.
यच्छंति तत्र मधुराधिकभोजनानि ये वायवाशन तिलोदक भोजनानि । छत्रांबराणि चरणोचितरक्षणानि धन्यास्त एव परितोषकराहि विष्णोः
जेथे गोड आणि भरपूर जेवण, यवांचे अन्न, तिळांचे पाणी, छत्र्या, वस्त्रे आणि पायांचे रक्षण दिले जाते — ते धन्य लोक खरोखर विष्णूला संतुष्ट करतात.
विशेषादिह दातव्यास्तिला मधुसमन्विताः । धर्माय बृहते दीर्घ दुरितक्षय हेतवे
इथे विशेषतः मध मिसळलेले तिळ द्यावे — मोठ्या धर्मासाठी, दीर्घायुष्यासाठी आणि पाप नष्ट होण्यासाठी.
एवंकृते तु यत्पुण्यं प्राप्यते मनुजैश्च तैः । तत्कैर्गणयितुं शक्यं वर्षकोटिशतैरपि
अशा प्रकारे केलेल्या कृतीचे जे पुण्य मिळते, ते शेकडो कोटी वर्षांनीही मोजता येणार नाही.
पुत्रपौत्रादिसंपत्ति दीर्घायूंषि यथेप्सितम् । इहाप्नोति परत्रापि मामेव प्रतिपद्यते
पुत्र, नातू आणि इतर संपत्ती, दीर्घायुष्य — जसे हवे तसे इथे मिळते आणि पुढच्या जन्मात फक्त मलाच प्राप्त होते.
अनेकजन्मार्जित पातकावली विलीयते माधव मज्जनेन । जनस्य तत्रोषसि पुण्यतीर्थे यथाविधानं श्रयते तथा वा
अनेक जन्मांनी जमलेली पापांची साखळी माधव महिन्यात स्नान केल्याने नाहीशी होते; त्या पवित्र ठिकाणी लोक नियमाप्रमाणे किंवा जसे जमत तसे पुण्य मिळवतात.
यः परित्यज्य वैशाखं व्रतमन्यदुपाचरेत् । स करस्थं महारत्नं हित्वा लोष्टं हि याचते
जो कोणी वैशाख महिन्याचं व्रत सोडून दुसरं व्रत करतो, तो जणू काही हातातला मोठा रत्न फेकून देतो आणि मातीचा ढेकूळ मागतो.
सूतउवाच- एवं स भगवान्पूर्वमादिदेवो वदद्विभुः । माधवं मासमुद्दिश्य जगत्यां जगतीधरः
सूतम्हणाले—पूर्वी भगवंत, आदिदेव, सर्वत्र व्यापलेले, यांनी या पृथ्वीवर जगाचा आधार असलेल्या माधव महिन्याच्या संदर्भाने हे शब्द सांगितले.
किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महीसुराः । यदप्राप्यं भवेन्मासि माधवे माधवार्चनात्
यात फार बोलण्याचं काही कारण नाही. हे श्रेष्ठ ऋषींनो, माधव महिन्यात माधवाची पूजा केल्याने असं काहीच नाही जे मिळू शकत नाही.
शृणुध्वं च पुरावृत्तमिहार्थे परमाद्भुतम् । ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः
आता या विषयाशी संबंधित एक फार अद्भुत आणि प्राचीन कथा ऐका—एक ब्राह्मण आणि महान आत्मा असलेल्या यम यांचा संवाद.