शुद्धिमाञ्ज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंवीतो वेदाध्ययनतत्परः
तो शुद्ध असतो, ज्ञानाने परिपूर्ण असतो, तपस्वी असतो, उत्तम वक्ता असतो, सर्व कर्तव्ये नीट पार पाडतो आणि वेदाध्ययनात मन लावतो.
सर्वशास्त्रप्रवेदी च देवब्राह्मणपूजकः । याज्ञिकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार असतो, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतो, यज्ञ करतो, दान देतो, त्यागी असतो आणि गोड बोलतो.
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतोदांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
तो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत असतो, संयमी असतो, सर्वांना मित्रत्वाने वागवतो, आईवडिलांची सेवा करतो आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करतो.
कुलस्य तारको विद्वान्स्वकुलं परिपोषकः । एवंगुणैस्तु संयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः
जो विद्वान मुलगा आपल्या कुलाचा उद्धार करतो आणि कुटुंबाचे पालनपोषण करतो—अशा गुणांनी युक्त असलेला चांगला मुलगा सुख देणारा असतो.
अन्ये संबंधयुक्ताश्च शोकसंतापकारकाः । उदासीनेन किं कार्यं फलहीनेन तेऽनघ
इतर नातेवाईक जरी असले तरी ते दुःख आणि वेदना देणारे असतात; जो उदासीन आणि निष्फळ आहे, त्याचा काय उपयोग, पावन?
आयांति यांति ते सर्वे दुःखं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
हे सर्व येतात आणि जातात, पण मोठे दुःख देतात; हे सर्व या संसारात तुझ्यासाठी मुलांच्या रूपात आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
पूर्वजन्मकृतं कर्म यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
पूर्वजन्मी तू केलेली सर्व कर्मे मी आता तुला सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत कथन ऐक.
भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
हे महाज्ञानी, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते—तू शेतकरी होतास, ज्ञान नव्हते आणि मोठ्या लोभाने भरलेला होतास.
एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं च परिनिष्ठितम्
तुझी एकच पत्नी होती, तू नेहमी द्वेष करत होतास, अनेक मुले होती, पण काहीच दिले नाहीस. धर्म काय हे तुला कळत नव्हते, आणि सत्यातही स्थिर नव्हतास.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव परिश्रुतम् । कृतं नैव त्वया तीर्थं न च यात्रा महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, शास्त्र शिकले नाहीस, तीर्थयात्रा केली नाहीस, आणि कुठेही प्रवास केला नाहीस, हे महाज्ञानी.
एवं कृतस्त्वया विप्र कृषिमार्गः पुनःपुनः । पशूनां पालनं पूर्वंग च्छंश्चैव द्विजोत्तम
अशा प्रकारे, ब्राह्मण, तू वारंवार शेती केलीस आणि पूर्वी गायी, बकरी यांचे पालन केलेस, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
महिषीणां तथाश्वीनां पालनं च पुनःपुनः । एवं पूर्वं कृतं कर्म त्वयैव च द्विजोत्तम
तसेच, तू वारंवार म्हशी आणि घोड्यांचे पालन केलेस; हे सर्व पूर्वी तूच केलेली कर्मे आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
विपुलं तु धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययस्तु पुण्येन न कृतस्तु त्वया कदा
लोभामुळे साठवलेलं ते प्रचंड धन, तू कधीच पुण्याच्या कामासाठी खर्च केलं नाहीस.
पात्रे दानं न दत्तं हि दृष्ट्वा वा दुर्बलं च तत् । कृषिं कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव हि
तू कधीच योग्य माणसाला दान दिलं नाहीस, गरजू माणसाला पाहूनही काही दिलं नाहीस; शेती करून मिळवलेलं धनही फक्त स्वतःसाठीच ठेवलेस.
गोमयं हि त्विदं सर्वं पशूनां संचयं च वै । विक्रयित्वा धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया
हे सगळं, म्हणजे शेण आणि जनावरांचा साठा, तू विकून मोठं धन साठवलंस, हे ब्राह्मण.
तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रीतं सततं दधि । दुष्कालश्चिंतितो विप्र मोहितो विष्णुमायया
तुप, ताक, दूध आणि दही हे सर्व तू नेहमी विकत होतास; वाईट काळाची चिंता करत होतास, हे ब्राह्मण, विष्णूच्या मायेने फसलेला होतास.
कृत्वा महार्घमेवैतद्धनं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु तदा किल
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हे धन फार मौल्यवान केलंस, पण त्या वेळी तू निर्दयीपणे कुणालाही दान दिलं नाहीस.
देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं सदा । पर्वाणि प्राप्य विप्रेभ्यो द्रव्यं नैव समर्पितम्
देवतांची पूजा तू कधीच केली नाहीस, हे ब्राह्मण; सणासुदीच्याही दिवशी इतर ब्राह्मणांना काही दिलं नाहीस.
श्राद्धकालं च संप्राप्य श्रद्धया न कृतं त्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमध्ये समागते
श्राद्धाचा काळ आला तरी तू श्रद्धेने कधीच ते केलं नाहीस; तुझी सती पत्नी दुपारी तुला आठवण करून द्यायची.
श्वशुरश्राद्धकालश्च श्वश्र्वाश्चैव महामते । तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तेषां गृहं त्यक्त्वा पलायसे
श्वशुर-श्वाश्रूंच्या श्राद्धाचा काळ आला की, त्यांच्या बोलण्यावरून तू घर सोडून पळून जायचास, हे बुद्धिमान.
धर्ममार्गो न दृष्टो हि श्रुतो नैव कदा त्वया । लोभो मातापिता भ्राता लोभः स्वजनबांधवाः
धर्माचा मार्ग तू कधीच पाहिला नाहीस, ऐकला नाहीस; लोभच तुझा आई-वडील, भाऊ आणि सगेसोयरे झाला आहे.
पालितो लोभ एवैकस्त्यक्त्वा धर्मं सदैव हि । तस्माद्दुःखी भवाञ्जातो दारिद्रेणाति पीडितः
तू नेहमीच धर्म सोडून लोभच जपलास; म्हणूनच तू दुःखी झालास, दारिद्र्याने फार त्रस्त झालास.
दिनेदिने महातृष्णा हृदये ते प्रवर्त्तते । यदायदा गृहे द्रव्यं वृद्धिमायाति ते सदा
रोज तुझ्या मनात मोठी तृष्णा वाढत जाते; घरात धन वाढलं की, तुझी इच्छा देखील वाढते.
तृष्णया दह्यमानस्तु तदा त्वं वह्निरूपया । रात्रौ वा त्वं प्रसुप्तस्तु लोभं चिंतयसेऽधिकम्
तृष्णेच्या आगीत जळत असताना, रात्री झोपेत असो वा जागा असो, तू अजून लोभाचाच विचार करत राहतोस.
दिनं प्राप्य महामोहैर्व्यापितो हि सदैव हि । सहस्रं लक्षतः कोटिः कदावार्बुदमेव च
रोज तू मोठ्या मोहात गुंतलेला असतोस – 'माझ्याकडे कधी हजार, लक्ष, कोटी किंवा दहा कोटी येतील?' असा विचार सतत करत राहतोस.
भविष्यति कदा खर्वो निखर्वश्चाथ मे गृहे । एवं सहस्रलक्षं च कोटिरर्बुदमेव च
'माझ्या घरी कधी खरव किंवा निखरव येईल? अशा प्रकारे हजार, लक्ष, कोटी किंवा दहा कोटी कधी मिळतील?' असं तू मनाशी म्हणतोस.
खर्वो निखर्वः संजातस्तृष्णा नैव प्रगच्छति । एवं कालं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा
खरव किंवा निखरव मिळालं तरी तुझी तृष्णा कमी होत नाही; असं करत करत वेळ निघून जातो आणि तुझी इच्छा नेहमी वाढतच राहते.
नैव दत्तं हुतं विप्र भुक्तं नैव कदा त्वया । निश्चितं भूमिमध्ये तत्क्षिप्तं पुत्रानजानते
तू कधीच दान केलं नाहीस, यज्ञ केला नाहीस, ना काही उपभोगलं आहेस, हे ब्राह्मण; जे धन तू जमिनीखाली पुरलं आहेस, त्याची तुझ्या मुलांना कल्पनाही नाही.
अन्यमेवमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात् । कुरुषे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि बुद्धिमान्
अजून धन मिळवण्यासाठी तू नेहमी नवनवीन उपाय शोधतोस, हे ब्राह्मण; हुशारीने लोकांना विचारतोस.
खनित्रमंजनं वादं धातुवादमतःपरम् । पृच्छमानो भ्रमस्येकस्तृष्णया परिमोहितः
खनन, रसायनशास्त्र, धातूंचं ज्ञान याबद्दल विचारत राहतोस; तृष्णेने फसून, एकटा भटकत राहतोस.