क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोऽसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
हे महाभाग्यवंत, तुझ्या पुण्यकर्मांमध्ये आणि अग्नीमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना? तुझ्या अंगांमध्ये आजार नाही ना? आणि तू नेहमी धर्माचे पालन करतोस ना?
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह महीसुरम् । किं करोमि प्रियं कामं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असे विचारून, त्या अत्यंत बुद्धिमानाने पुन्हा श्रेष्ठ ब्राह्मणाला विचारले— 'माझ्या प्रिय, तुला काय हवे आहे? तुला सर्वात प्रिय काय आहे? मी ते तुझ्यासाठी करीन.'
नारद उवाच- एवं संभाष्य तं विप्रं विरराम शुभं वचः । ततो विप्रो महाभागो वसिष्ठं मुनिपुंगवम्
नारद म्हणतो— असे म्हणून त्याने त्या ब्राह्मणाशी शुभ बोलणे थांबवले; मग तो अत्यंत भाग्यशाली ब्राह्मण वसिष्ठ, ऋषींच्या श्रेष्ठाला म्हणाला.
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं विच्छेदय द्विजोत्तम
त्याने त्या महान आत्मा, तपस्वींच्या श्रेष्ठ वसिष्ठांना सांगितले— 'भगवान, माझे बोलणे ऐका, श्रेष्ठ ब्राह्मण, कृपया माझे म्हणणे लक्षात घ्या.'
दारिद्र्यं केन भावेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
दारिद्र्य कशामुळे येते आणि मुलांपासून सुख का मिळत नाही? हे माझ्या मनातील शंका आहे, बाबा, हे पाप कोणते आहे ते मला सांग.
महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समागतः
मोठ्या अज्ञानामुळे मी भ्रमित झालो होतो, पण माझ्या प्रिय पत्नीने मला जागे केले. तिच्या सांगण्यावरून, बाबा, मी तुझ्या जवळ आलो आहे.
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भव स्वत्वं ममसंसारबंधनात्
हे सर्व मला समजावून सांग, जे सर्व शंका दूर करते. मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा हो.
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्रास्तथा भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संबंधाः पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले—मुलं, मित्र, भाऊ आणि इतर आप्त, हे पाच प्रकारचे नाते एका माणसाला असतात.
तेते सुमनसा प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
हे सर्व नाते मी आधीच तुझ्यासमोर सांगितली आहेत; हे सर्व ऋणाने बांधलेले आहेत आणि वाईट मुलांप्रमाणेच आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
आता मी तुझ्यासमोर चांगल्या मुलाचे गुण सांगतो—ज्याचे मन नेहमी पुण्यात रमते आणि जो नेहमी सत्य आणि धर्मात आनंद मानतो.
शुद्धिमाञ्ज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंवीतो वेदाध्ययनतत्परः
तो शुद्ध असतो, ज्ञानाने परिपूर्ण असतो, तपस्वी असतो, उत्तम वक्ता असतो, सर्व कर्तव्ये नीट पार पाडतो आणि वेदाध्ययनात मन लावतो.
सर्वशास्त्रप्रवेदी च देवब्राह्मणपूजकः । याज्ञिकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार असतो, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतो, यज्ञ करतो, दान देतो, त्यागी असतो आणि गोड बोलतो.
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतोदांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
तो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत असतो, संयमी असतो, सर्वांना मित्रत्वाने वागवतो, आईवडिलांची सेवा करतो आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करतो.
कुलस्य तारको विद्वान्स्वकुलं परिपोषकः । एवंगुणैस्तु संयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः
जो विद्वान मुलगा आपल्या कुलाचा उद्धार करतो आणि कुटुंबाचे पालनपोषण करतो—अशा गुणांनी युक्त असलेला चांगला मुलगा सुख देणारा असतो.
अन्ये संबंधयुक्ताश्च शोकसंतापकारकाः । उदासीनेन किं कार्यं फलहीनेन तेऽनघ
इतर नातेवाईक जरी असले तरी ते दुःख आणि वेदना देणारे असतात; जो उदासीन आणि निष्फळ आहे, त्याचा काय उपयोग, पावन?
आयांति यांति ते सर्वे दुःखं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
हे सर्व येतात आणि जातात, पण मोठे दुःख देतात; हे सर्व या संसारात तुझ्यासाठी मुलांच्या रूपात आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
पूर्वजन्मकृतं कर्म यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
पूर्वजन्मी तू केलेली सर्व कर्मे मी आता तुला सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत कथन ऐक.
भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
हे महाज्ञानी, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते—तू शेतकरी होतास, ज्ञान नव्हते आणि मोठ्या लोभाने भरलेला होतास.
एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं च परिनिष्ठितम्
तुझी एकच पत्नी होती, तू नेहमी द्वेष करत होतास, अनेक मुले होती, पण काहीच दिले नाहीस. धर्म काय हे तुला कळत नव्हते, आणि सत्यातही स्थिर नव्हतास.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव परिश्रुतम् । कृतं नैव त्वया तीर्थं न च यात्रा महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, शास्त्र शिकले नाहीस, तीर्थयात्रा केली नाहीस, आणि कुठेही प्रवास केला नाहीस, हे महाज्ञानी.
एवं कृतस्त्वया विप्र कृषिमार्गः पुनःपुनः । पशूनां पालनं पूर्वंग च्छंश्चैव द्विजोत्तम
अशा प्रकारे, ब्राह्मण, तू वारंवार शेती केलीस आणि पूर्वी गायी, बकरी यांचे पालन केलेस, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
महिषीणां तथाश्वीनां पालनं च पुनःपुनः । एवं पूर्वं कृतं कर्म त्वयैव च द्विजोत्तम
तसेच, तू वारंवार म्हशी आणि घोड्यांचे पालन केलेस; हे सर्व पूर्वी तूच केलेली कर्मे आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
विपुलं तु धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययस्तु पुण्येन न कृतस्तु त्वया कदा
लोभामुळे साठवलेलं ते प्रचंड धन, तू कधीच पुण्याच्या कामासाठी खर्च केलं नाहीस.
पात्रे दानं न दत्तं हि दृष्ट्वा वा दुर्बलं च तत् । कृषिं कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव हि
तू कधीच योग्य माणसाला दान दिलं नाहीस, गरजू माणसाला पाहूनही काही दिलं नाहीस; शेती करून मिळवलेलं धनही फक्त स्वतःसाठीच ठेवलेस.
गोमयं हि त्विदं सर्वं पशूनां संचयं च वै । विक्रयित्वा धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया
हे सगळं, म्हणजे शेण आणि जनावरांचा साठा, तू विकून मोठं धन साठवलंस, हे ब्राह्मण.
तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रीतं सततं दधि । दुष्कालश्चिंतितो विप्र मोहितो विष्णुमायया
तुप, ताक, दूध आणि दही हे सर्व तू नेहमी विकत होतास; वाईट काळाची चिंता करत होतास, हे ब्राह्मण, विष्णूच्या मायेने फसलेला होतास.
कृत्वा महार्घमेवैतद्धनं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु तदा किल
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हे धन फार मौल्यवान केलंस, पण त्या वेळी तू निर्दयीपणे कुणालाही दान दिलं नाहीस.
देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं सदा । पर्वाणि प्राप्य विप्रेभ्यो द्रव्यं नैव समर्पितम्
देवतांची पूजा तू कधीच केली नाहीस, हे ब्राह्मण; सणासुदीच्याही दिवशी इतर ब्राह्मणांना काही दिलं नाहीस.
श्राद्धकालं च संप्राप्य श्रद्धया न कृतं त्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमध्ये समागते
श्राद्धाचा काळ आला तरी तू श्रद्धेने कधीच ते केलं नाहीस; तुझी सती पत्नी दुपारी तुला आठवण करून द्यायची.
श्वशुरश्राद्धकालश्च श्वश्र्वाश्चैव महामते । तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तेषां गृहं त्यक्त्वा पलायसे
श्वशुर-श्वाश्रूंच्या श्राद्धाचा काळ आला की, त्यांच्या बोलण्यावरून तू घर सोडून पळून जायचास, हे बुद्धिमान.