देवशर्म्मोवाच- सर्वं देवि समाख्यातं धर्माख्यं ज्ञानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां वैष्णवं गुणसंयुतम्
देवशर्मन् म्हणाला— देवी, हे सर्व उत्तम धर्मज्ञान तुला सांगितले; पण मला वैष्णव गुण असलेला पुत्र कसा मिळेल?
वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । धर्ममार्गस्त्वया सर्व्वः पितुः प्राप्तः पुरानघे
हे महाभाग्यवती, जर तुला माहीत असेल तर मला सांग, कारण तुझ्या पित्याकडून तू पूर्वी सारा धर्ममार्ग मिळवला आहेस, हे निष्पापे.
ममैतद्विदितं कांते भवती ब्रह्मवादिनी । च्यवनस्य प्रसादेन विष्णोस्तुष्टस्य ते पुरा
हे प्रिये, मला हे माहीत आहे की तू ब्रह्मज्ञान सांगणारी आहेस; पूर्वी च्यवनाच्या कृपेने आणि विष्णूच्या प्रसादाने तुला हे मिळाले.
सुमनोवाच- वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञ तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि तं पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्
सुमना म्हणाली— धर्म जाणण्या, तू वसिष्ठांकडे जा आणि त्या महर्षींना विनंती कर; त्यांच्याकडून तुला धर्मप्रिय आणि धर्मावर प्रेम करणारा पुत्र मिळेल.
एवमुक्ते तया वाक्ये देवशर्मा द्विजोत्तमः । करिष्ये तव कल्याणि मतमेवं न संशयः
ती असे म्हणाल्यावर, देवशर्मा श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला— 'हे कल्याणी, मी तुझ्या मताप्रमाणेच वागेन, यात शंका नाही.'
एवमुक्त्वा जगामासौ देवशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दीप्यंतं तपतां वरम्
असे म्हणून, देवशर्मा श्रेष्ठ ब्राह्मण वसिष्ठांकडे गेला, जे सर्व काही जाणणारे, तेजाने उजळलेले आणि तपस्वींच्या श्रेष्ठांमध्ये होते.
गंगातीरे स्थितं पुण्यमासनस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्
त्याने गंगेच्या काठी पवित्र आसनावर बसलेला श्रेष्ठ ब्राह्मण पाहिला, जो तेजाच्या प्रभेने वेढलेला आणि दुसऱ्या सूर्यासारखा भासत होता.
राजमानं महात्मानं ब्रह्मसिंहं द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य स मुनिं दंडवत्तं पुनःपुनः
तो तेजस्वी, महान आत्मा, ब्राह्मणांचा सिंह आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण होता; त्याला देवशर्म्याने भक्तीने वारंवार दंडवत घालून नमस्कार केला.
तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषम् । उपविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते
त्या ब्रह्मपुत्राने, जो मोठ्या तेजाचा आणि निष्पाप होता, त्याला म्हणाले— 'हे अत्यंत बुद्धिमान, या पवित्र आसनावर सुखाने बस.'
नारद उवाच- उपविष्टः स योगींद्र पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुरुष ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा
नारद म्हणतो— तो योगीश्वर बसल्यावर, पुन्हा त्या तपस्व्याने विचारले— 'माझ्या मुला, तुझ्या घरी, पत्नी आणि नोकरांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?'
क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोऽसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
हे महाभाग्यवंत, तुझ्या पुण्यकर्मांमध्ये आणि अग्नीमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना? तुझ्या अंगांमध्ये आजार नाही ना? आणि तू नेहमी धर्माचे पालन करतोस ना?
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह महीसुरम् । किं करोमि प्रियं कामं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असे विचारून, त्या अत्यंत बुद्धिमानाने पुन्हा श्रेष्ठ ब्राह्मणाला विचारले— 'माझ्या प्रिय, तुला काय हवे आहे? तुला सर्वात प्रिय काय आहे? मी ते तुझ्यासाठी करीन.'
नारद उवाच- एवं संभाष्य तं विप्रं विरराम शुभं वचः । ततो विप्रो महाभागो वसिष्ठं मुनिपुंगवम्
नारद म्हणतो— असे म्हणून त्याने त्या ब्राह्मणाशी शुभ बोलणे थांबवले; मग तो अत्यंत भाग्यशाली ब्राह्मण वसिष्ठ, ऋषींच्या श्रेष्ठाला म्हणाला.
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं विच्छेदय द्विजोत्तम
त्याने त्या महान आत्मा, तपस्वींच्या श्रेष्ठ वसिष्ठांना सांगितले— 'भगवान, माझे बोलणे ऐका, श्रेष्ठ ब्राह्मण, कृपया माझे म्हणणे लक्षात घ्या.'
दारिद्र्यं केन भावेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
दारिद्र्य कशामुळे येते आणि मुलांपासून सुख का मिळत नाही? हे माझ्या मनातील शंका आहे, बाबा, हे पाप कोणते आहे ते मला सांग.
महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समागतः
मोठ्या अज्ञानामुळे मी भ्रमित झालो होतो, पण माझ्या प्रिय पत्नीने मला जागे केले. तिच्या सांगण्यावरून, बाबा, मी तुझ्या जवळ आलो आहे.
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भव स्वत्वं ममसंसारबंधनात्
हे सर्व मला समजावून सांग, जे सर्व शंका दूर करते. मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा हो.
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्रास्तथा भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संबंधाः पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले—मुलं, मित्र, भाऊ आणि इतर आप्त, हे पाच प्रकारचे नाते एका माणसाला असतात.
तेते सुमनसा प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
हे सर्व नाते मी आधीच तुझ्यासमोर सांगितली आहेत; हे सर्व ऋणाने बांधलेले आहेत आणि वाईट मुलांप्रमाणेच आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
आता मी तुझ्यासमोर चांगल्या मुलाचे गुण सांगतो—ज्याचे मन नेहमी पुण्यात रमते आणि जो नेहमी सत्य आणि धर्मात आनंद मानतो.
शुद्धिमाञ्ज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंवीतो वेदाध्ययनतत्परः
तो शुद्ध असतो, ज्ञानाने परिपूर्ण असतो, तपस्वी असतो, उत्तम वक्ता असतो, सर्व कर्तव्ये नीट पार पाडतो आणि वेदाध्ययनात मन लावतो.
सर्वशास्त्रप्रवेदी च देवब्राह्मणपूजकः । याज्ञिकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार असतो, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतो, यज्ञ करतो, दान देतो, त्यागी असतो आणि गोड बोलतो.
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतोदांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
तो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत असतो, संयमी असतो, सर्वांना मित्रत्वाने वागवतो, आईवडिलांची सेवा करतो आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करतो.
कुलस्य तारको विद्वान्स्वकुलं परिपोषकः । एवंगुणैस्तु संयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः
जो विद्वान मुलगा आपल्या कुलाचा उद्धार करतो आणि कुटुंबाचे पालनपोषण करतो—अशा गुणांनी युक्त असलेला चांगला मुलगा सुख देणारा असतो.
अन्ये संबंधयुक्ताश्च शोकसंतापकारकाः । उदासीनेन किं कार्यं फलहीनेन तेऽनघ
इतर नातेवाईक जरी असले तरी ते दुःख आणि वेदना देणारे असतात; जो उदासीन आणि निष्फळ आहे, त्याचा काय उपयोग, पावन?
आयांति यांति ते सर्वे दुःखं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
हे सर्व येतात आणि जातात, पण मोठे दुःख देतात; हे सर्व या संसारात तुझ्यासाठी मुलांच्या रूपात आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
पूर्वजन्मकृतं कर्म यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
पूर्वजन्मी तू केलेली सर्व कर्मे मी आता तुला सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत कथन ऐक.
भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
हे महाज्ञानी, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते—तू शेतकरी होतास, ज्ञान नव्हते आणि मोठ्या लोभाने भरलेला होतास.
एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं च परिनिष्ठितम्
तुझी एकच पत्नी होती, तू नेहमी द्वेष करत होतास, अनेक मुले होती, पण काहीच दिले नाहीस. धर्म काय हे तुला कळत नव्हते, आणि सत्यातही स्थिर नव्हतास.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव परिश्रुतम् । कृतं नैव त्वया तीर्थं न च यात्रा महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, शास्त्र शिकले नाहीस, तीर्थयात्रा केली नाहीस, आणि कुठेही प्रवास केला नाहीस, हे महाज्ञानी.