द्वयोपदेशपूर्वं तु सर्वकर्मसमाचरेत् । द्वयाधिकारी न भवेत्सर्वकर्मसु नार्हति
दोन्ही प्रकारचं योग्य शिक्षण घेऊनच सर्व कर्मे करावीत. जो दोन्ही प्रकारात पारंगत नाही, तो सर्व कर्मांसाठी योग्य नाही.
तस्माद्वयमधीत्येव पश्चान्मंत्रमनुत्तमम् । श्रीमदष्टाक्षरं सम्यगभ्यसेद्दिवजसत्तमः
म्हणून दोन्ही शिकून झाल्यावर, द्विजांमधील श्रेष्ठाने परमेश्वराचा, म्हणजेच श्रीमंत आठ अक्षरी मंत्र, नीटपणे जपावा.
मंत्रमष्टाक्षरं प्रोक्तं प्रणवस्यैव संग्रहात् । नैसर्गप्रणवाद्यन्तु मंत्रमित्युच्यतेबुधैः
आठ अक्षरी मंत्र हा प्रणवापासून बनलेला आहे असं सांगितलं जातं. नैसर्गिक प्रणवापासून सुरू होणारा मंत्र, असा तो ज्ञानी लोकांनी सांगितला आहे.
नान्यत्र सर्वमंत्रेषु प्रणवस्वस्वभावतः । पूर्वं तु सर्वमंत्राणां योजयेत्प्रणवं शुभम्
सर्व मंत्रांमध्ये प्रणव हा त्याच्या स्वभावानेच असतो; पण सर्व मंत्रांच्या सुरुवातीला शुभ प्रणव जोडावा.
ॐकारः प्रणवं ब्रह्म सर्वमंत्रेषु नायकः । आदौ सर्वत्र युंजीत मंत्राणां तु शुभानने
ओंकार म्हणजे प्रणव, ब्रह्म आणि सर्व मंत्रांचा प्रमुख आहे. म्हणून, सुंदर मुख असलेल्या, सर्व शुभ मंत्रांच्या सुरुवातीला ओंकार लावावा.
स्वभावात्प्रणवन्तस्मिन्मूलमंत्रे प्रतिष्ठितम् । ओमित्येकाक्षरं पूर्वं द्व्यक्षरं नम इत्यथ
स्वभावतः प्रणव त्या मूळ मंत्रात स्थिर असतो. आधी एक अक्षर 'ओं', मग दोन अक्षरं 'नमः' असं क्रमाने आहे.
ततो नारायणायेति पंचार्णानि यथाक्रमम् । एवमष्टाक्षरो मंत्रो ज्ञेयः सर्वार्थसाधकः
त्यानंतर 'नारायणाय' ही पाच अक्षरं येतात. अशा प्रकारे आठ अक्षरी मंत्र सर्व इच्छित फळ देणारा आहे, हे समजावं.
सर्वदुःखहरः श्रीमान्सर्वमंत्रात्मकः शुभः । ऋषिर्नारायणस्तस्य देवता श्रीश एव च
तो सर्व दुःख दूर करणारा, श्रीमंत, सर्व मंत्रांचा सार आणि शुभ आहे. त्याचा ऋषी नारायण आहे आणि देवता श्रीचा स्वामी आहे.
छंदस्तु देवी गायत्री प्रणवो बीजमुच्यते । नित्यानपायिनी देवी शक्तिः श्रीरुच्यते मनोः
त्याचं छंद म्हणजे देवी गायत्री, प्रणव हे त्याचं बीज आहे. नेहमी न सोडणारी देवी म्हणजे त्याची शक्ती आणि श्री हे त्याचं मन आहे.
प्रथमं पदमोङ्कार द्वितीयं नम उच्यते । तृतीयं नारायणायेति पदत्रयमुदाहृतम्
पहिलं पद 'ओंकार', दुसरं 'नमः', आणि तिसरं 'नारायणाय' असं तीन पद सांगितली आहेत.
अकारश्चाप्युकारश्च मकारश्च ततः परम् । वेदत्रयात्मकं प्रोक्तं प्रणवं ब्रह्मणः पदम्
'अ'कार, 'उ'कार आणि त्यानंतर 'म'कार — असं हे प्रणव, म्हणजेच ब्रह्माचे पद, तीन वेदांचा सार आहे असं सांगितलं जातं.
अकारेणोच्यते विष्णुः श्रीरुकारेण चोच्यते । मकारस्त्वनयोर्दासः पंचविंशः प्रकीर्तितः
'अ'काराने विष्णू सांगितला जातो, 'उ'काराने श्री सांगितली जाते, आणि 'म'कार हा दोघांचा दास, पंचविंशा म्हणून ओळखला जातो.
वासुदेवस्वरूपं तदकारेणोच्यतै बुधैः । उकारेण श्रियो देव्या रूपं मुनिभिरुच्यते
'अ'काराने वासुदेवाचं स्वरूप ज्ञानी लोक सांगतात; 'उ'काराने श्री देवीचं रूप ऋषी सांगतात.
मकारेणोच्यते जीवः पंचविंशोदितः पुमान् । भूतानि च कवर्गेण चवर्गणेन्द्रियाणि च
'म'काराने जीव, म्हणजे पंचविंश पुरुष सांगितला जातो; 'क' वर्गाने भूतं आणि 'च' वर्गाने इंद्रियं सांगितली जातात.
ट वर्गेण तवर्गेण ज्ञानं धादयस्तथा । मनः पकारेणैवोक्तं फकारेण त्वहंकृतिः
'ट' वर्ग आणि 'त' वर्ग यांनी ज्ञान आणि हृदय सांगितली जातात; 'प'काराने मन आणि 'फ'काराने अहंकार सांगितला जातो.
बकारेण भकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते । आत्मा तु स मकारः स्यात्पंचविंशः प्रकीर्तितः
'ब'कार आणि 'भ'कार यांनी महत् तत्त्व, म्हणजेच प्रकृती सांगितली जाते; पण आत्मा म्हणजे तोच 'म'कार, जो पंचविंश म्हणून ओळखला जातो.
देहेंद्रियमनः प्राणादिभ्योन्योऽनन्यसाधनः । भगवच्छेषभूतोऽसौ मकाराख्यः स चेतनः
शरीर, इंद्रिये, मन आणि प्राण यांच्यापेक्षा वेगळा, दुसऱ्या कोणत्याही साधनाशिवाय, 'म' नावाचा जो जीव आहे तो चेतन असून भगवंताचा उरलेला अंश आहे.
अवधारणवाच्येवमुकारः कैश्चिदुच्यते । श्रीतत्वमपि तत्पक्षे वकारेणैव चोच्यते
'उ' या अक्षराचा अर्थ काही जण ठामपणा असा सांगतात; त्या मतानुसार, 'श्री'चं तत्त्व 'व' या अक्षरानेही दर्शवलं जातं.
भास्करस्य प्रभा यद्वत्तस्य नित्यानपायिनी । आकारेणोच्यते विष्णुः कल्याणगुणसागरः
जसा सूर्याचा प्रकाश कायम त्याच्याशी एकरूप असतो, तसाच सर्व शुभ गुणांचा सागर असलेला विष्णू 'अ' या अक्षराने ओळखला जातो.
श्रीशः सर्वात्मनां शेषो जगद्बीजं परः पुमान् । जगत्कर्त्ता जगद्भर्त्ता ईश्वरो लोकबांधवः
श्रीच्या स्वामी, सर्व आत्म्यांचे अधिष्ठान, जगाचा मूळ बीज, श्रेष्ठ पुरुष, सृष्टीचा कर्ता, पालन करणारा, सर्वांचा स्वामी आणि सर्वांचा हितचिंतक.
जगतामीश्वरी नित्या विष्णोरनपगामिनी । माता सर्वस्य जगतः पत्नी विष्णोर्मनोरमा
जगाची शाश्वत अधिष्ठात्री, विष्णूपासून कधीही न विभक्त होणारी, सर्व जगाची आई, विष्णूची प्रिय पत्नी.
जगदाधारभूता श्रीरुकारेणात्र चोच्यते । मकारेण तयोर्दासः क्षेत्रज्ञः प्रोच्यते बुधैः
श्री, जी जगाचा आधार आहे, ती येथे 'रु' या अक्षराने सांगितली आहे; 'म' या अक्षराने दोघांची सेवा करणारा, क्षेत्रज्ञ असा जीव विद्वानांनी सांगितला आहे.
ज्ञानाश्रमो ज्ञानगुणश्चेतनः प्रकृतेः परः । न जडो निर्विकारश्च एकरूप स्वरूपभाक्
ज्ञानाचा आधार, ज्ञानाचा गुण, प्रकृतीपेक्षा वेगळं असलेलं चैतन्य, जड नसलेलं, बदल न होणारं, एकरूप आणि स्वतःच्या स्वरूपात असलेलं.
अणुर्नित्यो व्याप्तिशीलश्चिदानंदात्मकस्तथा । अहमर्थोऽव्ययः क्षेत्री भिन्नरूपं सनातनः
अतिशय सूक्ष्म, शाश्वत, सर्वत्र व्यापणारा, चैतन्य आणि आनंदस्वरूप, 'मी' असं जाणवणारा, अविनाशी, क्षेत्रज्ञ, अनेक रूपांचा आणि सनातन.
अदाह्योच्छेद्यो ह्यक्लैद्यस्त्वशोष्योक्षर एव च । एवमादिगुणोपेतश्शेषभूतः परस्य वै
ज्याला जाळता येत नाही, नष्ट करता येत नाही, ओला करता येत नाही, वाळवता येत नाही, जो अक्षय आहे, असे गुण ज्याच्यात आहेत, तो परमात्म्याचा उरलेला अंश आहे.
मकारेणोच्यते जीवः क्षेत्रज्ञः परवान्सदा । दासभूतो हरेरेव नान्यस्य तु कदाचन
'म' या अक्षराने जीव, क्षेत्रज्ञ, नेहमीच परमेश्वराच्या अधीन आणि फक्त हरीचाच दास आहे, कधीही दुसऱ्याचा नाही.
एवं दासत्वमेवास्य मध्यमेवावधार्यते । इत्येवं प्रणवस्यार्थो ज्ञातव्योक्तो मयानघे
अशा प्रकारे, त्याचं दासत्च्य फक्त मधल्या भागात ठरवलेलं आहे; म्हणून, प्रणवाचा अर्थ मी तुला सांगितला आहे, हे निष्पापे.
विवृतिः प्रणवस्यार्थ मन्त्रशेषेण वै शुभे । परस्य दासभूतस्य स्वातन्त्र्यं नेह विद्यते
प्रणवाचा अर्थ आणि उरलेल्या मंत्राचा अर्थ असा सांगितला आहे, हे शुभे, की परमेश्वराचा दास असणाऱ्याला येथे स्वातंत्र्य नाही.
तस्मान्महदहंकारौ मनसा विनिवर्त्तयेत् । स्वोपायबुद्ध्या यत्कृत्यं तदपि प्रतिषिध्यते
म्हणून मोठेपण आणि अहंकार मनाने दूर करावे; स्वतःच्या उपायांनी जे काही केलं जातं, तेही टाळावं.
अहंकृतिर्मकारः स्यान्नकारस्तन्निषेधकः । तस्मात्तु मनसैवास्य अहंकारविमोचनम्
'म' हे अक्षर अहंकार दर्शवतं आणि 'न' त्याचा निषेध करतो; म्हणून मनानेच अहंकारातून मुक्ती मिळते.