शुभार्थं च प्रविंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः
तो दिवस-रात्र असं विचार करत राहतो—'कसा मला चांगलं भाग्य मिळेल? कसे मला मुलं मिळतील?'—आणि या विचारात तो गुंततो.
क्षणमेकं प्रपश्येत्स चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते
चिंतेच्या मध्ये कधीतरी क्षणभर मोठं सुख वाटतं; पण पुन्हा भानावर येताच मोठ्या दु:खाने तो त्रस्त होतो.
चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व तं द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते
चिंता आणि मोह सोडून, त्या मार्गावर चाल, हे द्विज. या संसारात कोणाशीच खरं नातं नाही, हे महात्मा.
मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितामाता सुतास्तथा । स्वसंबंधा भवंत्येते कलत्रादि तथैव च
मित्र, नातेवाईक, मुलं, वडील, आई, मुली आणि पत्नी वगैरे हे सगळे आपलेच नातेवाईक आहेत.
देवशर्मोवाच-। संबंधः कीदृशो भद्रे तन्मे विस्तरतो वद । येन जायंति ते सर्वे धनपुत्रादि बांधवाः
देवशर्मा म्हणाला—'हे शुभे, हे नातं कसं असतं, मला विस्ताराने सांग. ज्यामुळे हे सगळे—धन, मुलं, नातेवाईक—उद्भवतात.'
सुमनोवाच-। भर्तः पंचविधाः पुत्रा जायंते तान्वदाम्यहम् । न्यासापहारकं चैकमृणसंबंधिनं परम्
सुमना म्हणाली—'नाथ, पाच प्रकारची मुलं जन्माला येतात; मी त्यांच्याबद्दल सांगते—एक जो ठेव चोरतो, एक जो कर्जाने बांधलेला असतो, हे दोघे मुख्य आहेत.'
रिपुं लभ्यमुदासीनमिति कांत भवंति ते । लक्षणानि प्रवक्ष्यामि तेषामीश पृथक्पृथक्
'शत्रू, उदासीन, असे प्रकार असतात, प्रिय, मी त्यांची लक्षणं तुला वेगवेगळ्या प्रकारे सांगते, हे ईशा.'
पुत्रा मित्राः प्रिया भार्या पिता माता च बांधवाः । स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले
मुलं, मित्र, प्रिय पत्नी, वडील, आई आणि नातेवाईक—हे सगळे पृथ्वीवर प्रत्येकाच्या वेगळ्या नात्याने जन्म घेतात.
न्यासापहारभावेन यस्य येन हृतं भुवि । न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि
ज्याच्याकडून कुणी विश्वासाने दिलेली वस्तू घेतली जाते, त्या वस्तूचा खरा मालक पुढच्या जन्मी त्या माणसाचा गुणी आणि सुंदर मुलगा होतो.
येन ह्यपहृतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः । न्यासापहारणं दुःखं स दत्त्वा दारुणं गतः
जो माणूस दुसऱ्याची ठेव चोरतो, त्याला त्या मालकाच्या घरी नक्कीच मोठ्या यातना भोगाव्या लागतात; ठेव चोरल्यावर तो फार दुःख भोगून निघून जातो.
न्यासस्वामी सुपुत्रोऽभून्न्यासापहारकस्य च । गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः
ज्याची ठेव चोरली गेली, तो पुढच्या जन्मी त्या चोराचा चांगला, गुणी, देखणा आणि सर्व शुभ गुणांनी युक्त मुलगा होतो.
भक्तिं च दर्शयेत्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने । प्रियवाङ्मधुरोवाग्मी बहुस्नेहं विदर्शयेत्
मुलगा होऊन तो दररोज वडिलांवर भक्ती दाखवतो, गोड आणि प्रेमळ बोलतो, आणि खूप आपुलकी दर्शवतो.
स्वीयं द्रव्यं समुद्ग्राह्य प्रीतिमुत्पाद्य चातुलाम् । यथा तेन प्रदत्तं तन्न्यासापहरणात्परम्
आपली वस्तू परत मिळवून, जशी ती त्याच्याकडून मिळाली होती तशीच, मोठा आनंद मिळवतो; हे ठेव चोरण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
दुःखमेवं महाभाग दारुणं प्राणनाशनम् । तादृशं तस्य सो दद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणः
हे भाग्यवान, असे दुःख फार कठीण आणि जीव घेणारे असते; तरीही असा मुलगा होऊन तो मोठ्या गुणांनीही त्याला तसलेच दुःख देतो.
अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति । दुःखं दत्वा प्रयात्येवं प्रहृत्यैवं पुनःपुनः
तो अल्पायुषी होतो आणि लवकर मृत्यूला सामोरा जातो; दुःख देऊन, पुन्हा पुन्हा यातना भोगून तो निघून जातो.
यदाह पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति यः । तदा हास्यं करोत्येष कस्तु पुत्रो हि कस्य च
जो 'माझा मुलगा, माझा मुलगा' असे आक्रोश करतो, त्यावेळी तो लोकांना हसण्याचा विषय होतो—खरंच कोण कुणाचा मुलगा आहे?
अनेनापहृतं न्यासं मदीयं पापचारिणा । द्रव्यापहारणेनापि मम प्राणागताः किल
या पापी माणसाने माझी ठेव चोरली; माझ्या संपत्तीच्या चोरीमुळे माझे प्राणच गेले असे समजावे.
दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा । तदा दुःखं मया दत्वाद्रव्यमुद्ग्राह्यमुत्तमम्
पूर्वी मी मोठ्या आणि असह्य दुःखात होतो; तेव्हा मी त्याला ते दुःख दिले आणि माझी उत्तम वस्तू परत मिळवली.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये सप्ताशीतितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमाहात्म्याच्या सत्त्याऐंशीव्या अध्यायाचा समाप्ती आहे.
एकोननवतितमोऽध्यायः 5.89 नारद उवाच- एवं संबोधितो विप्रो देवशर्मा द्विजोत्तमः । पुनः प्राह प्रियां भार्यां सहितां ज्ञानवादिनीम्
नारद म्हणाले—अशा प्रकारे संबोधल्यावर श्रेष्ठ ब्राह्मण देवशर्मा पुन्हा आपल्या प्रिय, ज्ञानी आणि सुज्ञ पत्नीला म्हणाला.
सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम् । तथा हि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः
हे सुभगे, तू जे बोललीस ते अगदी खरं आहे, सर्व शंका दूर करणारे आहे; खरंच, सज्जन आणि ज्ञानी लोक वंशाची इच्छा करतात.
यथा पुत्रस्य चिंता मे न धनस्य तथा प्रिये । येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम्
माझ्या मनात धनाची नव्हे, तर मुलाचीच काळजी आहे, हे प्रिये; कोणत्याही मार्गाने मी मुलगा मिळवेन.
सुमनोवाच- पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम् । सुपुत्रेण महाभाग पितामाता प्रजीवतः
सुमना म्हणाली—मुलामुळे माणूस लोकांमध्ये प्रतिष्ठा मिळवतो; मुलगा वंशाचा उद्धार करतो. हे भाग्यवान, चांगल्या मुलामुळे पितर आणि आईवडील खऱ्या अर्थाने जिवंत राहतात.
एकः पुत्रो वरः कांत बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम् । एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः
एकच गुणी मुलगा श्रेष्ठ असतो, हे प्रिये; अनेक दुर्गुणी मुलांचा काय उपयोग? एकच मुलगा वंशाचा उद्धार करतो, बाकीचे फक्त दुःखच देतात.
पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधभागिनः । पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम्
मी आधीच सांगितले आहे, इतर फक्त नात्याने जोडलेले असतात; मुलगा पुण्यामुळे मिळतो आणि वंशही पुण्यामुळे मिळतो.
सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैर्दुर्मृत्युः पातकैस्तथा । सुखानां निचयं कांत सत्यमेव वदाम्यहम्
पुण्यामुळे चांगली संतती मिळते आणि पापामुळे अकाली मृत्यू येतो; सुखांचा संग्रह, हे प्रिये, मी तुला खरंच सांगतो.
ब्रह्मचर्येण सत्येन तपसा नित्यवर्तनैः । दानेन नियमैश्चापि क्षमा शौचेन वल्लभ
ब्रह्मचर्य, सत्य, तप, नेहमीचे नियम, दान, संयम, क्षमा आणि शुद्धता — हे सर्व अंगांनी, प्रियेला—
अहिंसया च शक्त्या वाऽस्तेयेनापि प्रवर्तते । एतैर्दशभिरंगैश्च धर्ममेवं प्रसूयते
आपल्या शक्तीनुसार अहिंसा आणि चोरी न करणे, या सगळ्या दहा अंगांनी माणूस पुढे जातो; आणि या सर्व गुणांनी धर्माची निर्मिती होते.
संपूर्णो जायते धर्म अंगैर्गर्भो यथोदरे । धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा
जसा गर्भ पोटात पूर्ण होतो, तसा धर्मही या अंगांनी पूर्ण होतो; आणि ज्याच्या मनात धर्म आहे, तो माणूस त्रिविध कर्मांनी धर्माची वाढ करतो.
तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्य सौख्यं प्रयच्छति । यंयं चिंतयते प्राज्ञस्तंतं प्राप्नोति दुर्लभम्
त्याच्या धर्मामुळे प्रसन्न मनाने पुण्य आणि सुख मिळते; ज्ञानी माणूस जे काही मनाशी धरतो, ते—even कठीण असले तरी—तो नक्की मिळवतो.