अवैष्णवोपदिष्टंचेत्पूर्वमंत्रवरंद्वयम् । पुनश्च विधिना सम्यक्वैष्णवाद्ग्राहयेद्गुरोः
पूर्वी जर अवैष्णवाने मंत्र दिला असेल, तर त्या दोन मुख्य मंत्रांना पुन्हा योग्य पद्धतीने वैष्णव गुरूकडून घ्यावेत.
सहस्रशाखाध्यायी वा सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । कुले महति जातोऽपि न गुरुः स्यादवैष्णवः
कोणी हजारो शाखांचा वेदाध्यायी असो, सर्व यज्ञांत दीक्षित असो किंवा मोठ्या घराण्यात जन्मलेला असो, पण तो अवैष्णव असेल तर गुरु मानू नये.
यस्तु मंत्रद्वयं सम्यगध्यापयति वैष्णवः । स आचार्यस्तु विज्ञेयो भवबंधविदारकः
पण जो वैष्णव दोन मंत्र योग्य रीतीने शिकवतो, तोच खरा आचार्य समजावा, कारण तो संसारबंधन तोडणारा आहे.
आचार्यं संश्रयित्वाथ वत्सरं सेवयेद्दिवजः । तस्य वृत्तिं परिज्ञात्वा मंत्रमध्यापयेद्गुरुः
आचार्याकडे शरण जाऊन द्विजाने एक वर्ष सेवा करावी. त्याच्या वर्तनाची नीट परीक्षा घेऊन, गुरुने मग मंत्र शिकवावा.
कृत्वा तापादिसंस्कारान्पश्चान्मंत्रमुदीरयेत् । तापं पुंड्रं तथा नाम कृत्वा वै विधिना गुरुः
ताप वगैरे संस्कार करून मग गुरुने मंत्र उच्चारावा. ताप, पुंड्र आणि नाव हे सर्व विधिपूर्वक गुरुने द्यावे.
पश्चादध्यापयेन्मंत्रं शिष्यं निर्मलचेतसम् । चक्रेण विधिना तप्तं ताप इत्यभिधीयते
नंतर गुरु शिष्याला, जो मनाने शुद्ध आहे, त्याला मंत्र शिकवावा. नियमाने चक्राने केलेली छाप ताप म्हणतात.
पुंड्रमूर्द्ध्वं तथा प्रोक्तं नाम वैष्णवमुच्यते । ततो मंत्रं विधानेन शिष्यमध्यापयेद्गुरुः
डोक्यावर उभा केलेला टिळा पुंड्र म्हणतात आणि वैष्णव नाव असं ओळखलं जातं. त्यानंतर योग्य पद्धतीने गुरुने शिष्याला मंत्र शिकवावा.
न्यासमष्टाक्षरं मंत्रमन्यं वा वैष्णवं मनुम् । न्यासमेवात्र परमं वैष्णवानां शुभानने
आठ अक्षरी न्यास मंत्र किंवा दुसरा वैष्णव मंत्र शिकवावा. वैष्णवांमध्ये न्यास श्रेष्ठ मानला जातो, हे शुभेच्छू.
तस्मात्तु न्यासमेवैषामतिरिक्तमिहोच्यते । न्यासविद्यापरो यस्तु ब्राह्मणः श्रेष्ठ उच्यते
म्हणून या सर्वांसाठी न्यासाचाच इथे श्रेष्ठत्व सांगितलं आहे. न्यासविद्येत मन लावणारा ब्राह्मण सर्वांत उत्तम मानला जातो.
न्यासात्परतरं नास्ति मन्त्रं सत्यं ब्रवीमि ते । न्यासं द्वयं प्रपत्तिः स्यात्पर्यायेण निबोध मे
न्यासापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही मंत्र नाही; हे मी तुला सत्य सांगतो. न्यास दोन प्रकारचा आहे आणि त्याचा दुसरा अर्थ म्हणजे पूर्ण शरणागती, हे माझ्याकडून समजून घे.
द्वयोपदेशपूर्वं तु सर्वकर्मसमाचरेत् । द्वयाधिकारी न भवेत्सर्वकर्मसु नार्हति
दोन्ही प्रकारचं योग्य शिक्षण घेऊनच सर्व कर्मे करावीत. जो दोन्ही प्रकारात पारंगत नाही, तो सर्व कर्मांसाठी योग्य नाही.
तस्माद्वयमधीत्येव पश्चान्मंत्रमनुत्तमम् । श्रीमदष्टाक्षरं सम्यगभ्यसेद्दिवजसत्तमः
म्हणून दोन्ही शिकून झाल्यावर, द्विजांमधील श्रेष्ठाने परमेश्वराचा, म्हणजेच श्रीमंत आठ अक्षरी मंत्र, नीटपणे जपावा.
मंत्रमष्टाक्षरं प्रोक्तं प्रणवस्यैव संग्रहात् । नैसर्गप्रणवाद्यन्तु मंत्रमित्युच्यतेबुधैः
आठ अक्षरी मंत्र हा प्रणवापासून बनलेला आहे असं सांगितलं जातं. नैसर्गिक प्रणवापासून सुरू होणारा मंत्र, असा तो ज्ञानी लोकांनी सांगितला आहे.
नान्यत्र सर्वमंत्रेषु प्रणवस्वस्वभावतः । पूर्वं तु सर्वमंत्राणां योजयेत्प्रणवं शुभम्
सर्व मंत्रांमध्ये प्रणव हा त्याच्या स्वभावानेच असतो; पण सर्व मंत्रांच्या सुरुवातीला शुभ प्रणव जोडावा.
ॐकारः प्रणवं ब्रह्म सर्वमंत्रेषु नायकः । आदौ सर्वत्र युंजीत मंत्राणां तु शुभानने
ओंकार म्हणजे प्रणव, ब्रह्म आणि सर्व मंत्रांचा प्रमुख आहे. म्हणून, सुंदर मुख असलेल्या, सर्व शुभ मंत्रांच्या सुरुवातीला ओंकार लावावा.
स्वभावात्प्रणवन्तस्मिन्मूलमंत्रे प्रतिष्ठितम् । ओमित्येकाक्षरं पूर्वं द्व्यक्षरं नम इत्यथ
स्वभावतः प्रणव त्या मूळ मंत्रात स्थिर असतो. आधी एक अक्षर 'ओं', मग दोन अक्षरं 'नमः' असं क्रमाने आहे.
ततो नारायणायेति पंचार्णानि यथाक्रमम् । एवमष्टाक्षरो मंत्रो ज्ञेयः सर्वार्थसाधकः
त्यानंतर 'नारायणाय' ही पाच अक्षरं येतात. अशा प्रकारे आठ अक्षरी मंत्र सर्व इच्छित फळ देणारा आहे, हे समजावं.
सर्वदुःखहरः श्रीमान्सर्वमंत्रात्मकः शुभः । ऋषिर्नारायणस्तस्य देवता श्रीश एव च
तो सर्व दुःख दूर करणारा, श्रीमंत, सर्व मंत्रांचा सार आणि शुभ आहे. त्याचा ऋषी नारायण आहे आणि देवता श्रीचा स्वामी आहे.
छंदस्तु देवी गायत्री प्रणवो बीजमुच्यते । नित्यानपायिनी देवी शक्तिः श्रीरुच्यते मनोः
त्याचं छंद म्हणजे देवी गायत्री, प्रणव हे त्याचं बीज आहे. नेहमी न सोडणारी देवी म्हणजे त्याची शक्ती आणि श्री हे त्याचं मन आहे.
प्रथमं पदमोङ्कार द्वितीयं नम उच्यते । तृतीयं नारायणायेति पदत्रयमुदाहृतम्
पहिलं पद 'ओंकार', दुसरं 'नमः', आणि तिसरं 'नारायणाय' असं तीन पद सांगितली आहेत.
अकारश्चाप्युकारश्च मकारश्च ततः परम् । वेदत्रयात्मकं प्रोक्तं प्रणवं ब्रह्मणः पदम्
'अ'कार, 'उ'कार आणि त्यानंतर 'म'कार — असं हे प्रणव, म्हणजेच ब्रह्माचे पद, तीन वेदांचा सार आहे असं सांगितलं जातं.
अकारेणोच्यते विष्णुः श्रीरुकारेण चोच्यते । मकारस्त्वनयोर्दासः पंचविंशः प्रकीर्तितः
'अ'काराने विष्णू सांगितला जातो, 'उ'काराने श्री सांगितली जाते, आणि 'म'कार हा दोघांचा दास, पंचविंशा म्हणून ओळखला जातो.
वासुदेवस्वरूपं तदकारेणोच्यतै बुधैः । उकारेण श्रियो देव्या रूपं मुनिभिरुच्यते
'अ'काराने वासुदेवाचं स्वरूप ज्ञानी लोक सांगतात; 'उ'काराने श्री देवीचं रूप ऋषी सांगतात.
मकारेणोच्यते जीवः पंचविंशोदितः पुमान् । भूतानि च कवर्गेण चवर्गणेन्द्रियाणि च
'म'काराने जीव, म्हणजे पंचविंश पुरुष सांगितला जातो; 'क' वर्गाने भूतं आणि 'च' वर्गाने इंद्रियं सांगितली जातात.
ट वर्गेण तवर्गेण ज्ञानं धादयस्तथा । मनः पकारेणैवोक्तं फकारेण त्वहंकृतिः
'ट' वर्ग आणि 'त' वर्ग यांनी ज्ञान आणि हृदय सांगितली जातात; 'प'काराने मन आणि 'फ'काराने अहंकार सांगितला जातो.
बकारेण भकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते । आत्मा तु स मकारः स्यात्पंचविंशः प्रकीर्तितः
'ब'कार आणि 'भ'कार यांनी महत् तत्त्व, म्हणजेच प्रकृती सांगितली जाते; पण आत्मा म्हणजे तोच 'म'कार, जो पंचविंश म्हणून ओळखला जातो.
देहेंद्रियमनः प्राणादिभ्योन्योऽनन्यसाधनः । भगवच्छेषभूतोऽसौ मकाराख्यः स चेतनः
शरीर, इंद्रिये, मन आणि प्राण यांच्यापेक्षा वेगळा, दुसऱ्या कोणत्याही साधनाशिवाय, 'म' नावाचा जो जीव आहे तो चेतन असून भगवंताचा उरलेला अंश आहे.
अवधारणवाच्येवमुकारः कैश्चिदुच्यते । श्रीतत्वमपि तत्पक्षे वकारेणैव चोच्यते
'उ' या अक्षराचा अर्थ काही जण ठामपणा असा सांगतात; त्या मतानुसार, 'श्री'चं तत्त्व 'व' या अक्षरानेही दर्शवलं जातं.
भास्करस्य प्रभा यद्वत्तस्य नित्यानपायिनी । आकारेणोच्यते विष्णुः कल्याणगुणसागरः
जसा सूर्याचा प्रकाश कायम त्याच्याशी एकरूप असतो, तसाच सर्व शुभ गुणांचा सागर असलेला विष्णू 'अ' या अक्षराने ओळखला जातो.
श्रीशः सर्वात्मनां शेषो जगद्बीजं परः पुमान् । जगत्कर्त्ता जगद्भर्त्ता ईश्वरो लोकबांधवः
श्रीच्या स्वामी, सर्व आत्म्यांचे अधिष्ठान, जगाचा मूळ बीज, श्रेष्ठ पुरुष, सृष्टीचा कर्ता, पालन करणारा, सर्वांचा स्वामी आणि सर्वांचा हितचिंतक.