प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्म पुरुषस्याप्यकर्तृता
प्रधानाचे प्रेरकपण हेच त्याचे वैशिष्ट्य मानले जाते. सर्वत्र कर्तृत्व ब्रह्माला असते आणि पुरुषाला अकर्तृत्व असते.
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वांतरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
जड प्रधानाशी समानता हेच येथे सांगितले आहे. तत्त्वांतील भिन्नता आणि त्यांचे कारण-कार्य संबंधही येथे सांगितले आहेत.
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसंख्यया । संख्यातमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थविचिंतकैः
हे जाणून की कोणत्या गोष्टीसाठी काय उपयोग आहे आणि कोण साधन आहे, जे ज्ञानी विजयासाठी विचार करतात, ते सत्य गोष्टींची मोजणी करतात असं म्हटलं जातं.
इति मत्वास्य सद्भावं तत्त्वं संख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
असं समजून, त्या वस्तूचं खरं अस्तित्व, त्याचं तत्त्व आणि तत्त्वांची खरी मोजणी, हे जाणणारे विद्वान ब्रह्मतत्त्व आणि भूततत्त्व या दोन्हींचं श्रेष्ठत्व ओळखतात.
सांख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्
सांख्यांनी जो भक्तीमार्ग सांगितला आहे, त्याला आध्यात्मिक भक्ती म्हणतात. आता, राजन, योगातून निर्माण होणाऱ्या भक्तीबद्दल मी तुला सांगतो, ते ऐक.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षव्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेन्द्रियः
जो नेहमी प्राणायाम करतो, ध्यानात मग्न असतो, आपल्या इंद्रियांना वश ठेवतो, भिक्षेवर जगतो आणि सर्व इंद्रिये आत खेचून घेतो,
धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात एकाग्रता ठेवून, हृदयातील कमळाच्या कुंडावर बसलेल्या, पिवळे वस्त्र परिधान केलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या महेश्वराचे ध्यान करतो.
पश्यन्नुद्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याच्या तेजस्वी मुखाकडे पाहतो, कटीला ब्रह्मसूत्र आहे, शुभ्र वर्णाचा, चार हातांचा, वरद आणि अभय मुद्रा असलेला तो देव आहे.
योगजा मानसीसिद्धिर्विष्णुभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवं विष्णुभक्तिः स उच्यते
योगातून जे मनाचे पूर्णत्व मिळते, त्याला विष्णूभक्तीची श्रेष्ठ अवस्था म्हणतात. जो अशा प्रकारे देवावर भक्ती करतो, त्याला विष्णूभक्त म्हणतात.
एवं भक्तिः समुद्दिष्टा विविधा नृपनंदन । सात्विकी राजसी चैव तामसीभेदतस्त्विमाः
राजनंदना, भक्तीचे असे विविध प्रकार सांगितले गेले आहेत—सात्त्विक, राजस आणि तामस—त्यांच्या भेदांनुसार.
नानाप्रकारा विज्ञेया विष्णोरमिततेजसः । यथाग्निः सुसमृद्धार्च्चिः करोत्येधांसि भस्मसात्
विष्णूच्या अमाप तेजस्वी भक्तीचे हे वेगवेगळे प्रकार समजून घ्यावेत. जशी अग्नी जोरात पेटल्यावर इंधन जाळून टाकतो,
पापानि भगवद्भक्तिस्तथा दहति तत्क्षणात्
तशीच भगवंताची भक्तीही पापांना क्षणात जाळून टाकते.
यावज्जनो न शृणुते भुवि विष्णुभक्तिं साक्षात्सुधारसमशेषरसैकसारम् । तावज्जरामरणजन्मशताभिघातदुःखानि तानि लभते बहुदेहजानि
जोपर्यंत मनुष्य या पृथ्वीवर विष्णूभक्ती ऐकत नाही, जी खरं तर अमृतासारखी आणि सर्व आनंदाचा सार आहे, तोपर्यंत त्याला वारंवार जन्म, वृद्धत्व, मृत्यू आणि अनेक देहांमधून येणाऱ्या दुःखांचा अनुभव घ्यावा लागतो.
संकीर्तितश्चिंतितकीर्तिरंतः श्रुतानुभावो भगवाननंतः । समंततोऽघविनिहंति मेघं वायुर्यथाभानुरिवांधकारम्
ज्याची कीर्ती गायली जाते, मनात चिंतन केली जाते आणि अनुभवली जाते, असा अनंत भगवंत सर्व बाजूंनी पापांचा नाश करतो, जसा वारा मेघ दूर करतो किंवा सूर्य अंधार नाहीसा करतो.
न दान देवार्चन याग तीर्थ स्नान श्रुताचार तपः क्रियाभिः । तथा विशुद्धिं लभतेंऽतरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनंते
दान, देवपूजा, यज्ञ, तीर्थस्नान, वेदपठण, तप किंवा विधी यांमुळे अंतःकरणाला अशी शुद्धी मिळत नाही, जी अंतःकरणात अनंत भगवंत वास करतो तेव्हा मिळते.
कथा विशुद्धा नरनाथ तथ्यास्ता एव पथ्या हरिनाथ तथ्याः । संकीर्तिता यत्र पवित्रमूर्तेः संश्रूयते च श्रुतसाधुकीर्तिः
राजाधिराज, ज्या कथा शुद्ध, खरी आणि हितकारक आहेत, त्या खरोखरच पवित्र आहेत. जिथे पवित्र मूर्तीची कीर्ती गायली आणि ऐकली जाते, तिथे सत्पुरुषांची कीर्तीही ऐकू येते.
धन्योसि धीरधरणीधर धर्मधुर्य्य ध्यानैकतान हृदयः पुरुषोत्तमस्य । यन्नैष्ठिकीमतिरसौ तव सौभगश्रीः श्रीकृष्णनाथसुकृतः श्रवणे प्रवृत्ता
तू धन्य आहेस, धीर धरलेला, पृथ्वीचा आधार, धर्माचा आधार, ज्याचं मन पुरुषोत्तमाच्या ध्यानात एकरूप झालं आहे. तुझी निश्चल बुद्धी, हे सौभाग्य, श्रीकृष्णनाथाच्या पुण्यकथांच्या श्रवणात लागली आहे.
अनाराध्य हरिं भक्त्या वरदं विष्णुमव्ययम् । कुतः श्रेयो भवेद्भूप पुरुषस्यात्ममानिनः
राजन, जेव्हा हरि, वर देणारा, अविनाशी विष्णू यांची भक्तीपूर्वक पूजा केली जात नाही, तेव्हा स्वतःला मोठं मानणाऱ्या माणसाला खऱ्या कल्याणाची प्राप्ती कशी होईल?
मायाजनिरमायोऽसौ भक्त्या राजन्नमायया । साध्यते साधुपुरुषः स्वयं जानाति तद्भवान्
जो माया जन्माचा असूनही मायेतून मुक्त आहे, तो भक्तीनेच प्राप्त होतो, मायेमुळे नाही; सज्जन पुरुष स्वतःच ओळखला जातो—हे तुला माहीत आहेच.
न विद्यते ते नृप धर्मतत्त्वमज्ञातमेतद्विमलं पुनर्माम् । त्वं पृच्छसे तीर्थपदं प्रसंगात्कथारसं वैष्णव गौरवेण
राजन, हे शुद्ध तत्त्वज्ञान न कळल्याशिवाय धर्माचं खरं स्वरूप समजत नाही. तू वैष्णवांचा मान ठेवून, तीर्थाचा मार्ग आणि कथा-रस विचारतो आहेस.
नातः परं परमतोषविशेषपोषं पश्यामि पुण्यमुचितं च परस्परेण । संतः प्रसह्य यदनंतगुणाननंतश्रेयोनिधीनधिकभावभुजो भुजंति
सज्जनांची परस्पर आनंदाची भावना, जी त्यांना अनंत गुण व अनंत कल्याणाची संपत्ती मिळवायला भाग पाडते, ह्या पेक्षा मोठं किंवा जास्त पवित्र असं पुण्य मला दिसत नाही.
ब्राह्मणाः सुरभी सत्य श्रद्धा याग तपांसि च । श्रुति स्मृति दया दीक्षा शांतयस्तनवो हरेः
ब्राह्मण, गायी, सत्य, श्रद्धा, यज्ञ, तप, वेद, स्मृती, दया, दीक्षा आणि शांतता — हे सर्व श्रीहरीचे अवयव आहेत.
आदित्यश्चंद्रमा वायुर्भूमिरापोंऽबरं दिशः । ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च सर्वभूतमयो विभुः
सूर्य, चंद्र, वारा, पृथ्वी, पाणी, आकाश, दिशा, ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र — सर्व प्राणी ज्यामध्ये आहेत, तो सर्वव्यापी परमेश्वर आहे.
विश्वरूपः स्वयं चक्रे जगदेतच्चराचरम् । स्वयं ब्राह्मणमाविश्य सदान्नमुपभुंजते
स्वतः विश्वरूप धारण करून, त्याने हे चराचर जग निर्माण केले; आणि ब्राह्मणामध्ये प्रवेश करून, तो नेहमी अन्नाचा आस्वाद घेतो.
ततस्तु तीर्थास्पदपादरेणून्धराधरात्मालय भूमिदेवान् । परात्मनः पूजय पुण्यलक्ष्मी सर्वस्वभूतानखिलात्मभूतान्
म्हणून, तीर्थक्षेत्रांची धूळ, पर्वतांची वस्ती, भूमीचे देव, आणि सर्व प्राणी — हे सर्व परमात्म्याचे आणि पुण्याचे स्वरूप म्हणून पूजावे.
ब्राह्मणं विष्णुबुद्ध्य्या यो विद्वांसं साधु पश्यति । स एव वैष्णवो यश्च स्वस्वकर्मैकनिष्ठितः
जो ब्राह्मणाला विष्णुच्या बुद्धीने ज्ञानी व सच्चा म्हणून पाहतो, आणि स्वतःच्या कर्तव्याशी निष्ठावान असतो, तोच खरा वैष्णव आहे.
किंचिदेतन्मयाप्रोक्तं रहस्यं समयो हि मे । स्नातुं गंतुं च गंगायां न कथावसरोऽधिकः
हे गुपित मी थोडक्यात सांगितले; आता मला गंगेवर स्नानाला जायचे आहे, त्यामुळे अधिक बोलायला वेळ नाही.
प्राप्तोऽयं माधवो मासः पुण्यो माधववल्लभः । तस्यापि सप्तमी शुक्ला गंगायामतिदुर्ल्लभा
आता माधव महिना आला आहे, जो पवित्र आणि माधवाला प्रिय आहे; त्यातही शुक्ल पक्षातील सप्तमी गंगेवर फारच दुर्मिळ असते.
वैशाख शुक्ल सप्तम्यां जाह्नवी जह्नुना पुरा । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंध्रात्तु दक्षिणात्
वैशाख शुद्ध सप्तमीला, पूर्वी जाह्नु ऋषींनी रागाने गंगेचे पाणी पिले आणि नंतर ते आपल्या उजव्या कानातून सोडले.
तस्यां समर्चयेद्देवीं गंगां गगनमेखलाम् । स्नात्वा सम्यग्विधानेन स धन्यः सुकृती नरः
त्या दिवशी, आकाशाची मेखला असलेल्या गंगा देवीची विधिपूर्वक पूजा करावी; नीट स्नान केल्यावर तो मनुष्य खऱ्या अर्थाने धन्य व पुण्यवान होतो.