कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिकी । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
शरीराने जे काही केले जाते, जसे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे पठण आणि संहितांचे अध्ययन, ती भक्ती सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी म्हणून ओळखली जाते.
क्रियंते विष्णुमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकोच्यते । वेदमंत्रहविर्यागैः क्रियाया वैदिकी मता
हे सर्व जेव्हा विष्णूच्या उद्देशाने केले जाते, तेव्हा ती भक्ती वैदिक भक्ती म्हणतात. वेदमंत्र, हवन आणि यज्ञकर्मे ही वैदिक भक्ती मानली जाते.
दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रकम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरु क्रिया
अमावस्येला आणि पौर्णिमेला अग्निहोत्र करावे, तसेच हविर्दान, दक्षिणा, पुरोडाश, आणि चरू या विधी कराव्यात.
इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । अग्निभूम्यनिलाकाश द्युति शंकर भास्करम्
यज्ञ, दृढता, सोमपान आणि सर्व प्रकारची यज्ञकर्मे; अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, तेज, शंकर आणि सूर्य — हे सर्व.
तमुद्दिश्यकृतं कर्म तत्सर्वं विष्णुदैवतम् । आध्यात्मिकीति विविधा ब्रह्मभक्तिस्थिता नृप
हे सर्व जेव्हा त्या देवतेच्या उद्देशाने केले जाते, तेव्हा ते सर्व विष्णूला समर्पित असते. म्हणून, अध्यात्मिक भक्ती अनेक प्रकारची असून, ती ब्रह्मभक्तीत स्थिर असते, राजन.
सांख्याख्यां योगसंजातां शृणु भूप यथोदिताम् । चतुर्विंशति तत्त्वानि प्रधानादीनि संख्यया
राजा, आता योगातून उत्पन्न होणारी आणि सांख्य म्हणून ओळखली जाणारी भक्ती कशी आहे ते ऐक. प्रधानापासून सुरू होणारी चोवीस तत्त्वे येथे सांगितली आहेत.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः स समुद्दिष्टो कर्ता भोक्ता च कर्मणाम्
ही तत्त्वे जड असून उपभोग्य आहेत; पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष, जो चेतन आहे, तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आणि भोक्ता आहे.
आत्मा नित्योव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्त नित्यः स्यात्कारणं च महेश्वरः
आत्मा हा नित्य आणि अविनाशी आहे, तोच सर्वांचा अधिपती आणि प्रेरक आहे. पुरुष हा अव्यक्त, नित्य, कारण आणि महेश्वर आहे.
तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यायाः परिसंख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची सृष्टी, भावांची सृष्टी आणि भूतांची सृष्टी — या सर्वांची निर्मिती तत्त्वानुसार होते. सांख्यशास्त्रात तत्त्वांची मोजणी आणि प्रधान हे गुणांनी युक्त मानले जाते.
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
समानता आणि भिन्नता, प्रधान व अप्रधान, तसेच ब्रह्माचे कारण हे जाणणे — हेच कामना (इच्छा) म्हणतात.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्म पुरुषस्याप्यकर्तृता
प्रधानाचे प्रेरकपण हेच त्याचे वैशिष्ट्य मानले जाते. सर्वत्र कर्तृत्व ब्रह्माला असते आणि पुरुषाला अकर्तृत्व असते.
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वांतरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
जड प्रधानाशी समानता हेच येथे सांगितले आहे. तत्त्वांतील भिन्नता आणि त्यांचे कारण-कार्य संबंधही येथे सांगितले आहेत.
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसंख्यया । संख्यातमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थविचिंतकैः
हे जाणून की कोणत्या गोष्टीसाठी काय उपयोग आहे आणि कोण साधन आहे, जे ज्ञानी विजयासाठी विचार करतात, ते सत्य गोष्टींची मोजणी करतात असं म्हटलं जातं.
इति मत्वास्य सद्भावं तत्त्वं संख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
असं समजून, त्या वस्तूचं खरं अस्तित्व, त्याचं तत्त्व आणि तत्त्वांची खरी मोजणी, हे जाणणारे विद्वान ब्रह्मतत्त्व आणि भूततत्त्व या दोन्हींचं श्रेष्ठत्व ओळखतात.
सांख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्
सांख्यांनी जो भक्तीमार्ग सांगितला आहे, त्याला आध्यात्मिक भक्ती म्हणतात. आता, राजन, योगातून निर्माण होणाऱ्या भक्तीबद्दल मी तुला सांगतो, ते ऐक.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षव्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेन्द्रियः
जो नेहमी प्राणायाम करतो, ध्यानात मग्न असतो, आपल्या इंद्रियांना वश ठेवतो, भिक्षेवर जगतो आणि सर्व इंद्रिये आत खेचून घेतो,
धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात एकाग्रता ठेवून, हृदयातील कमळाच्या कुंडावर बसलेल्या, पिवळे वस्त्र परिधान केलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या महेश्वराचे ध्यान करतो.
पश्यन्नुद्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याच्या तेजस्वी मुखाकडे पाहतो, कटीला ब्रह्मसूत्र आहे, शुभ्र वर्णाचा, चार हातांचा, वरद आणि अभय मुद्रा असलेला तो देव आहे.
योगजा मानसीसिद्धिर्विष्णुभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवं विष्णुभक्तिः स उच्यते
योगातून जे मनाचे पूर्णत्व मिळते, त्याला विष्णूभक्तीची श्रेष्ठ अवस्था म्हणतात. जो अशा प्रकारे देवावर भक्ती करतो, त्याला विष्णूभक्त म्हणतात.
एवं भक्तिः समुद्दिष्टा विविधा नृपनंदन । सात्विकी राजसी चैव तामसीभेदतस्त्विमाः
राजनंदना, भक्तीचे असे विविध प्रकार सांगितले गेले आहेत—सात्त्विक, राजस आणि तामस—त्यांच्या भेदांनुसार.
नानाप्रकारा विज्ञेया विष्णोरमिततेजसः । यथाग्निः सुसमृद्धार्च्चिः करोत्येधांसि भस्मसात्
विष्णूच्या अमाप तेजस्वी भक्तीचे हे वेगवेगळे प्रकार समजून घ्यावेत. जशी अग्नी जोरात पेटल्यावर इंधन जाळून टाकतो,
पापानि भगवद्भक्तिस्तथा दहति तत्क्षणात्
तशीच भगवंताची भक्तीही पापांना क्षणात जाळून टाकते.
यावज्जनो न शृणुते भुवि विष्णुभक्तिं साक्षात्सुधारसमशेषरसैकसारम् । तावज्जरामरणजन्मशताभिघातदुःखानि तानि लभते बहुदेहजानि
जोपर्यंत मनुष्य या पृथ्वीवर विष्णूभक्ती ऐकत नाही, जी खरं तर अमृतासारखी आणि सर्व आनंदाचा सार आहे, तोपर्यंत त्याला वारंवार जन्म, वृद्धत्व, मृत्यू आणि अनेक देहांमधून येणाऱ्या दुःखांचा अनुभव घ्यावा लागतो.
संकीर्तितश्चिंतितकीर्तिरंतः श्रुतानुभावो भगवाननंतः । समंततोऽघविनिहंति मेघं वायुर्यथाभानुरिवांधकारम्
ज्याची कीर्ती गायली जाते, मनात चिंतन केली जाते आणि अनुभवली जाते, असा अनंत भगवंत सर्व बाजूंनी पापांचा नाश करतो, जसा वारा मेघ दूर करतो किंवा सूर्य अंधार नाहीसा करतो.
न दान देवार्चन याग तीर्थ स्नान श्रुताचार तपः क्रियाभिः । तथा विशुद्धिं लभतेंऽतरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनंते
दान, देवपूजा, यज्ञ, तीर्थस्नान, वेदपठण, तप किंवा विधी यांमुळे अंतःकरणाला अशी शुद्धी मिळत नाही, जी अंतःकरणात अनंत भगवंत वास करतो तेव्हा मिळते.
कथा विशुद्धा नरनाथ तथ्यास्ता एव पथ्या हरिनाथ तथ्याः । संकीर्तिता यत्र पवित्रमूर्तेः संश्रूयते च श्रुतसाधुकीर्तिः
राजाधिराज, ज्या कथा शुद्ध, खरी आणि हितकारक आहेत, त्या खरोखरच पवित्र आहेत. जिथे पवित्र मूर्तीची कीर्ती गायली आणि ऐकली जाते, तिथे सत्पुरुषांची कीर्तीही ऐकू येते.
धन्योसि धीरधरणीधर धर्मधुर्य्य ध्यानैकतान हृदयः पुरुषोत्तमस्य । यन्नैष्ठिकीमतिरसौ तव सौभगश्रीः श्रीकृष्णनाथसुकृतः श्रवणे प्रवृत्ता
तू धन्य आहेस, धीर धरलेला, पृथ्वीचा आधार, धर्माचा आधार, ज्याचं मन पुरुषोत्तमाच्या ध्यानात एकरूप झालं आहे. तुझी निश्चल बुद्धी, हे सौभाग्य, श्रीकृष्णनाथाच्या पुण्यकथांच्या श्रवणात लागली आहे.
अनाराध्य हरिं भक्त्या वरदं विष्णुमव्ययम् । कुतः श्रेयो भवेद्भूप पुरुषस्यात्ममानिनः
राजन, जेव्हा हरि, वर देणारा, अविनाशी विष्णू यांची भक्तीपूर्वक पूजा केली जात नाही, तेव्हा स्वतःला मोठं मानणाऱ्या माणसाला खऱ्या कल्याणाची प्राप्ती कशी होईल?
मायाजनिरमायोऽसौ भक्त्या राजन्नमायया । साध्यते साधुपुरुषः स्वयं जानाति तद्भवान्
जो माया जन्माचा असूनही मायेतून मुक्त आहे, तो भक्तीनेच प्राप्त होतो, मायेमुळे नाही; सज्जन पुरुष स्वतःच ओळखला जातो—हे तुला माहीत आहेच.
न विद्यते ते नृप धर्मतत्त्वमज्ञातमेतद्विमलं पुनर्माम् । त्वं पृच्छसे तीर्थपदं प्रसंगात्कथारसं वैष्णव गौरवेण
राजन, हे शुद्ध तत्त्वज्ञान न कळल्याशिवाय धर्माचं खरं स्वरूप समजत नाही. तू वैष्णवांचा मान ठेवून, तीर्थाचा मार्ग आणि कथा-रस विचारतो आहेस.