अंबरीष उवाच- साधुसाधु मुनिश्रेष्ठ लोकानुग्रहकारक । विष्णोर्ध्यानं त्वया प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं च यत्
अंबरीष म्हणाला— उत्तम, उत्तम, हे मुनिश्रेष्ठ, लोकांचे कल्याण करणारे! तू विष्णूचे सगुण आणि निर्गुण ध्यान सांगितलेस.
अधुना लक्षणं ब्रूहि भक्तेः साधु कृपाकर । यादृशी क्रियते येन यथा यत्र यदा तथा
आता, हे कृपाळू, भक्तीची लक्षणे सांग, ती कशी असते, कोण करतो, कशी, कुठे आणि केव्हा केली जाते.
सूत उवाच- इत्युक्तमाकर्ण्य नृपोत्तमस्य मुनिः प्रहृष्टो निजगाद भूपम् । शृणुष्व राजन्निखिलाघहारिणीं भक्तिं हरेस्ते प्रवदामि सम्यक्
सूतम्हणाला— राजश्रेष्ठाचे हे शब्द ऐकून, तो ऋषी आनंदित झाला आणि राजाला म्हणाला: ऐक, राजन, मी तुला हरिची, सर्व पापांचा नाश करणारी भक्ती नीट सांगतो.
अथ भक्तिं प्रवक्ष्यामि विविधां पापनाशिनीम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा
आता मी विविध प्रकारची, पापांचा नाश करणारी भक्ती सांगतो; भक्ती मन, वाणी आणि शरीरातून उत्पन्न होते, असे सांगितले आहे.
लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदानां स्मरणं हि यत्
जगातील, वेदातील आणि आत्म्याशी संबंधित अशी भक्ती असते. ध्यान, एकाग्रता आणि बुद्धीने वेदांचे स्मरण करणे हेच खरे भक्तीचे स्वरूप आहे.
विष्णुप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते । मंत्रवेदसमुच्चारैरविश्रांतविचिंतनैः
हीच भक्ती मनाने केली जाते आणि ती विष्णूला अत्यंत प्रिय असते. मंत्र आणि वेदांचे पाठन तसेच अखंड चिंतन यातून ही भक्ती घडते.
जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते । व्रतोपवासनियमैः पञ्चेंद्रियजयेन च
मंत्रजप, अरण्यसूक्तांचे पठण, व्रत, उपवास, नियम आणि पाचही इंद्रियांवर विजय मिळवणे — या सर्वांनी जी भक्ती केली जाते, तिला वाचिक भक्ती म्हणतात.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिनी । भूषणैर्हेमरत्नांकैश्चित्राभिर्वाग्भिरेव च
शरीराने जे काही केले जाते, जसे सोन्या-रत्नांच्या दागिन्यांनी, सुंदर वस्त्रांनी आणि विविध स्तुत्य वचने बोलून, ती भक्ती सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी म्हणून ओळखली जाते.
वासः प्रतिसरैः सूत्रैः पावकव्यजनोच्छ्रितैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वबल्युपहारकैः
वस्त्रे, रक्षा-सूत्र, माळा, पंखे, ध्वजा, नृत्य, वाद्य, गीते आणि सर्व प्रकारच्या नैवेद्य-उपहारांनीही भक्ती केली जाते.
भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । नारायणं समुद्दिश्य भक्तिः सा लौकिकी मता
भक्ष्य, भोजन, अन्न, पाणी या सर्वांनी जेव्हा नरायणाची पूजा केली जाते, ती भक्ती लौकिक भक्ती समजली जाते.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिकी । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
शरीराने जे काही केले जाते, जसे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे पठण आणि संहितांचे अध्ययन, ती भक्ती सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी म्हणून ओळखली जाते.
क्रियंते विष्णुमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकोच्यते । वेदमंत्रहविर्यागैः क्रियाया वैदिकी मता
हे सर्व जेव्हा विष्णूच्या उद्देशाने केले जाते, तेव्हा ती भक्ती वैदिक भक्ती म्हणतात. वेदमंत्र, हवन आणि यज्ञकर्मे ही वैदिक भक्ती मानली जाते.
दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रकम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरु क्रिया
अमावस्येला आणि पौर्णिमेला अग्निहोत्र करावे, तसेच हविर्दान, दक्षिणा, पुरोडाश, आणि चरू या विधी कराव्यात.
इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । अग्निभूम्यनिलाकाश द्युति शंकर भास्करम्
यज्ञ, दृढता, सोमपान आणि सर्व प्रकारची यज्ञकर्मे; अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, तेज, शंकर आणि सूर्य — हे सर्व.
तमुद्दिश्यकृतं कर्म तत्सर्वं विष्णुदैवतम् । आध्यात्मिकीति विविधा ब्रह्मभक्तिस्थिता नृप
हे सर्व जेव्हा त्या देवतेच्या उद्देशाने केले जाते, तेव्हा ते सर्व विष्णूला समर्पित असते. म्हणून, अध्यात्मिक भक्ती अनेक प्रकारची असून, ती ब्रह्मभक्तीत स्थिर असते, राजन.
सांख्याख्यां योगसंजातां शृणु भूप यथोदिताम् । चतुर्विंशति तत्त्वानि प्रधानादीनि संख्यया
राजा, आता योगातून उत्पन्न होणारी आणि सांख्य म्हणून ओळखली जाणारी भक्ती कशी आहे ते ऐक. प्रधानापासून सुरू होणारी चोवीस तत्त्वे येथे सांगितली आहेत.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः स समुद्दिष्टो कर्ता भोक्ता च कर्मणाम्
ही तत्त्वे जड असून उपभोग्य आहेत; पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष, जो चेतन आहे, तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आणि भोक्ता आहे.
आत्मा नित्योव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्त नित्यः स्यात्कारणं च महेश्वरः
आत्मा हा नित्य आणि अविनाशी आहे, तोच सर्वांचा अधिपती आणि प्रेरक आहे. पुरुष हा अव्यक्त, नित्य, कारण आणि महेश्वर आहे.
तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यायाः परिसंख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची सृष्टी, भावांची सृष्टी आणि भूतांची सृष्टी — या सर्वांची निर्मिती तत्त्वानुसार होते. सांख्यशास्त्रात तत्त्वांची मोजणी आणि प्रधान हे गुणांनी युक्त मानले जाते.
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
समानता आणि भिन्नता, प्रधान व अप्रधान, तसेच ब्रह्माचे कारण हे जाणणे — हेच कामना (इच्छा) म्हणतात.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्म पुरुषस्याप्यकर्तृता
प्रधानाचे प्रेरकपण हेच त्याचे वैशिष्ट्य मानले जाते. सर्वत्र कर्तृत्व ब्रह्माला असते आणि पुरुषाला अकर्तृत्व असते.
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वांतरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
जड प्रधानाशी समानता हेच येथे सांगितले आहे. तत्त्वांतील भिन्नता आणि त्यांचे कारण-कार्य संबंधही येथे सांगितले आहेत.
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसंख्यया । संख्यातमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थविचिंतकैः
हे जाणून की कोणत्या गोष्टीसाठी काय उपयोग आहे आणि कोण साधन आहे, जे ज्ञानी विजयासाठी विचार करतात, ते सत्य गोष्टींची मोजणी करतात असं म्हटलं जातं.
इति मत्वास्य सद्भावं तत्त्वं संख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
असं समजून, त्या वस्तूचं खरं अस्तित्व, त्याचं तत्त्व आणि तत्त्वांची खरी मोजणी, हे जाणणारे विद्वान ब्रह्मतत्त्व आणि भूततत्त्व या दोन्हींचं श्रेष्ठत्व ओळखतात.
सांख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्
सांख्यांनी जो भक्तीमार्ग सांगितला आहे, त्याला आध्यात्मिक भक्ती म्हणतात. आता, राजन, योगातून निर्माण होणाऱ्या भक्तीबद्दल मी तुला सांगतो, ते ऐक.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षव्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेन्द्रियः
जो नेहमी प्राणायाम करतो, ध्यानात मग्न असतो, आपल्या इंद्रियांना वश ठेवतो, भिक्षेवर जगतो आणि सर्व इंद्रिये आत खेचून घेतो,
धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात एकाग्रता ठेवून, हृदयातील कमळाच्या कुंडावर बसलेल्या, पिवळे वस्त्र परिधान केलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या महेश्वराचे ध्यान करतो.
पश्यन्नुद्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याच्या तेजस्वी मुखाकडे पाहतो, कटीला ब्रह्मसूत्र आहे, शुभ्र वर्णाचा, चार हातांचा, वरद आणि अभय मुद्रा असलेला तो देव आहे.
योगजा मानसीसिद्धिर्विष्णुभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवं विष्णुभक्तिः स उच्यते
योगातून जे मनाचे पूर्णत्व मिळते, त्याला विष्णूभक्तीची श्रेष्ठ अवस्था म्हणतात. जो अशा प्रकारे देवावर भक्ती करतो, त्याला विष्णूभक्त म्हणतात.
एवं भक्तिः समुद्दिष्टा विविधा नृपनंदन । सात्विकी राजसी चैव तामसीभेदतस्त्विमाः
राजनंदना, भक्तीचे असे विविध प्रकार सांगितले गेले आहेत—सात्त्विक, राजस आणि तामस—त्यांच्या भेदांनुसार.