वामे च शोभते वीर हस्ते तस्य महात्मनः । महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम्
त्या महात्म्याच्या डाव्या हातात सुगंधी कमळ शोभते; उजव्या हातातही मोठे कमळ आहे.
शोभमानं सदैवास्ते सायुधं कमलश्रियम् । कंबुग्रीवं सुवृत्तास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम्
तो नेहमीच आयुधांसह, कमळाच्या शोभेने युक्त, तेजस्वी दिसतो; त्याचा गळा शंखासारखा, चेहरा सुंदर, आणि डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत.
राजमानं हृषीकेशं दशनैः कुंदसंनिभैः । गुडाकेशस्य यस्यास्ते अधरो विद्रुमाकृतिः
तो राजस आहे, हृषीकेश आहे, त्याचे दात कुंदाच्या कळ्यांसारखे आहेत; गुडाकेशाचा खालचा ओठ प्रवाळासारखा लाल आहे.
शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि भास्वता । विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवक्षसा
पुंडरीकाक्ष तेजस्वी मुकुटाने शोभतो; केशवाचा देह रुंद आणि छाती सुंदर आहे, तो तेजाने उजळतो.
कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः । सूर्यतेजःप्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च
कौस्तुभ मणीने चिन्हांकित झालेला जनार्दन राजस आहे; त्याचे तेज सूर्याच्या प्रकाशासारखे आहे आणि तो दोन कुंडलांनी शोभतो.
हरिः केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैर्ऋक्षसन्निभैः
हरीच्या हातात केयूर, कंकण, हार आणि तारकांसारख्या मोत्यांच्या माळा आहेत.
वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः । भ्राजतेसोऽपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा
त्याचा देह तेजाने उजळतो; विजय, सर्व विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ, गोविंद, सोन्यासारख्या वस्त्रांनी शोभतो.
मुद्रिकाभिस्तु युक्ताभिरंगुलीषु विराजते । सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्द्दिव्यैराभरणैर्हरिः
त्याच्या बोटांमध्ये अंगठ्या शोभतात; हरी सर्व आयुधांनी आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेला आहे.
वैनतेयसमारूढो लोककर्त्ता जगत्पतिः । एवं यो ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः
वैनतेयावर आरूढ असलेला, जगाचा कर्ता आणि विश्वाचा स्वामी; जो कोणी अशा प्रकारे नित्य, एकचित्ताने ध्यान करतो—
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानभेदं जगत्पतेः
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो; मी जगाच्या स्वामीच्या ध्यानाचे सर्व प्रकार तुला सांगितले.
अंबरीष उवाच- साधुसाधु मुनिश्रेष्ठ लोकानुग्रहकारक । विष्णोर्ध्यानं त्वया प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं च यत्
अंबरीष म्हणाला— उत्तम, उत्तम, हे मुनिश्रेष्ठ, लोकांचे कल्याण करणारे! तू विष्णूचे सगुण आणि निर्गुण ध्यान सांगितलेस.
अधुना लक्षणं ब्रूहि भक्तेः साधु कृपाकर । यादृशी क्रियते येन यथा यत्र यदा तथा
आता, हे कृपाळू, भक्तीची लक्षणे सांग, ती कशी असते, कोण करतो, कशी, कुठे आणि केव्हा केली जाते.
सूत उवाच- इत्युक्तमाकर्ण्य नृपोत्तमस्य मुनिः प्रहृष्टो निजगाद भूपम् । शृणुष्व राजन्निखिलाघहारिणीं भक्तिं हरेस्ते प्रवदामि सम्यक्
सूतम्हणाला— राजश्रेष्ठाचे हे शब्द ऐकून, तो ऋषी आनंदित झाला आणि राजाला म्हणाला: ऐक, राजन, मी तुला हरिची, सर्व पापांचा नाश करणारी भक्ती नीट सांगतो.
अथ भक्तिं प्रवक्ष्यामि विविधां पापनाशिनीम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा
आता मी विविध प्रकारची, पापांचा नाश करणारी भक्ती सांगतो; भक्ती मन, वाणी आणि शरीरातून उत्पन्न होते, असे सांगितले आहे.
लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदानां स्मरणं हि यत्
जगातील, वेदातील आणि आत्म्याशी संबंधित अशी भक्ती असते. ध्यान, एकाग्रता आणि बुद्धीने वेदांचे स्मरण करणे हेच खरे भक्तीचे स्वरूप आहे.
विष्णुप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते । मंत्रवेदसमुच्चारैरविश्रांतविचिंतनैः
हीच भक्ती मनाने केली जाते आणि ती विष्णूला अत्यंत प्रिय असते. मंत्र आणि वेदांचे पाठन तसेच अखंड चिंतन यातून ही भक्ती घडते.
जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते । व्रतोपवासनियमैः पञ्चेंद्रियजयेन च
मंत्रजप, अरण्यसूक्तांचे पठण, व्रत, उपवास, नियम आणि पाचही इंद्रियांवर विजय मिळवणे — या सर्वांनी जी भक्ती केली जाते, तिला वाचिक भक्ती म्हणतात.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिनी । भूषणैर्हेमरत्नांकैश्चित्राभिर्वाग्भिरेव च
शरीराने जे काही केले जाते, जसे सोन्या-रत्नांच्या दागिन्यांनी, सुंदर वस्त्रांनी आणि विविध स्तुत्य वचने बोलून, ती भक्ती सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी म्हणून ओळखली जाते.
वासः प्रतिसरैः सूत्रैः पावकव्यजनोच्छ्रितैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वबल्युपहारकैः
वस्त्रे, रक्षा-सूत्र, माळा, पंखे, ध्वजा, नृत्य, वाद्य, गीते आणि सर्व प्रकारच्या नैवेद्य-उपहारांनीही भक्ती केली जाते.
भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । नारायणं समुद्दिश्य भक्तिः सा लौकिकी मता
भक्ष्य, भोजन, अन्न, पाणी या सर्वांनी जेव्हा नरायणाची पूजा केली जाते, ती भक्ती लौकिक भक्ती समजली जाते.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिकी । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
शरीराने जे काही केले जाते, जसे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे पठण आणि संहितांचे अध्ययन, ती भक्ती सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी म्हणून ओळखली जाते.
क्रियंते विष्णुमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकोच्यते । वेदमंत्रहविर्यागैः क्रियाया वैदिकी मता
हे सर्व जेव्हा विष्णूच्या उद्देशाने केले जाते, तेव्हा ती भक्ती वैदिक भक्ती म्हणतात. वेदमंत्र, हवन आणि यज्ञकर्मे ही वैदिक भक्ती मानली जाते.
दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रकम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरु क्रिया
अमावस्येला आणि पौर्णिमेला अग्निहोत्र करावे, तसेच हविर्दान, दक्षिणा, पुरोडाश, आणि चरू या विधी कराव्यात.
इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । अग्निभूम्यनिलाकाश द्युति शंकर भास्करम्
यज्ञ, दृढता, सोमपान आणि सर्व प्रकारची यज्ञकर्मे; अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, तेज, शंकर आणि सूर्य — हे सर्व.
तमुद्दिश्यकृतं कर्म तत्सर्वं विष्णुदैवतम् । आध्यात्मिकीति विविधा ब्रह्मभक्तिस्थिता नृप
हे सर्व जेव्हा त्या देवतेच्या उद्देशाने केले जाते, तेव्हा ते सर्व विष्णूला समर्पित असते. म्हणून, अध्यात्मिक भक्ती अनेक प्रकारची असून, ती ब्रह्मभक्तीत स्थिर असते, राजन.
सांख्याख्यां योगसंजातां शृणु भूप यथोदिताम् । चतुर्विंशति तत्त्वानि प्रधानादीनि संख्यया
राजा, आता योगातून उत्पन्न होणारी आणि सांख्य म्हणून ओळखली जाणारी भक्ती कशी आहे ते ऐक. प्रधानापासून सुरू होणारी चोवीस तत्त्वे येथे सांगितली आहेत.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः स समुद्दिष्टो कर्ता भोक्ता च कर्मणाम्
ही तत्त्वे जड असून उपभोग्य आहेत; पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष, जो चेतन आहे, तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आणि भोक्ता आहे.
आत्मा नित्योव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्त नित्यः स्यात्कारणं च महेश्वरः
आत्मा हा नित्य आणि अविनाशी आहे, तोच सर्वांचा अधिपती आणि प्रेरक आहे. पुरुष हा अव्यक्त, नित्य, कारण आणि महेश्वर आहे.
तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यायाः परिसंख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची सृष्टी, भावांची सृष्टी आणि भूतांची सृष्टी — या सर्वांची निर्मिती तत्त्वानुसार होते. सांख्यशास्त्रात तत्त्वांची मोजणी आणि प्रधान हे गुणांनी युक्त मानले जाते.
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
समानता आणि भिन्नता, प्रधान व अप्रधान, तसेच ब्रह्माचे कारण हे जाणणे — हेच कामना (इच्छा) म्हणतात.