नासामुखविहीनस्तु घ्राति भक्षति भूपते । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः
नाक आणि तोंड नसतानाही, तो वास घेतो आणि खातो, राजन; कान नसतानाही सर्व काही ऐकतो—तो सर्वांचा साक्षी आणि जगाचा स्वामी आहे.
अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशं गतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूज्यते सचराचरैः
रूप नसूनही रूपाशी जोडलेला, पाच गटांच्या अधीन असलेला, तो सर्व लोकांचा प्राण आहे आणि सर्व स्थावर-जंगमांनी पूजिला जातो.
अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं तथा । अत्वचः स्पर्शमेवापि सर्वेषामेव विंदति
जीभ नसतानाही, तो वेद आणि शास्त्रांनुसार सर्व काही बोलतो; त्वचा नसतानाही, तो सर्वांचा स्पर्श जाणतो.
सदानंदो विविक्ताक्ष एकरूपो निराश्रयः । निर्गुणो निर्ममो व्यापी सगुणो निर्मलोऽनघः
तो नेहमी आनंदी, स्पष्ट दृष्टी असलेला, एकरूप, आधाररहित, निर्गुण, निरमम, सर्वव्यापी, सगुण, शुद्ध आणि निष्पाप आहे.
अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य माता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः
कोणी त्याला वश करू शकत नाही, पण तो सर्वांचा स्वामी आहे; तो सर्वांना देणारा, सर्वज्ञ आहे; त्याला आई नाही, आणि तो सर्वत्र व्यापून राहणारा आणि सर्वश्रेष्ठ आहे.
एवं सर्वमयं ध्यानं यश्च पश्यत्यनन्यधीः । स याति परमं स्थानममूर्त्तममृतोपमम्
जो कोणी हे सर्वव्यापी ध्यान एकाग्र मनाने पाहतो, तो त्या परम, अमूर्त आणि अमृतासारख्या अवस्थेला पोहोचतो.
द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व महामते । मूर्त्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम्
दुसरी रूप मी सांगतो, हे महात्म्या, नीट ऐक. ते मूर्त स्वरूप आहे, रूपासह आहे, तरीही निराकार आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.
ब्रह्मांडं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासनात् । स तस्माद्वासुदेवस्तु प्रोच्यते नृपनंदन
संपूर्ण अद्वितीय ब्रह्मांड त्याच्या अस्तित्वाने व्यापलेले आहे, म्हणून त्याला वासुदेव असे म्हणतात, राजांचा आनंद.
वर्षमाणस्य मेघस्य यद्भासा तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम्
पावसाळी मेघाचा प्रकाश जसा सूर्यामुळे असतो, तशीच त्याची कांती सूर्याच्या तेजासारखी आहे; तो चार भुजांचा, देवांचा स्वामी आहे.
दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी
त्याच्या उजव्या हातात सोन्या-रत्नांनी सजवलेला शंख चमकत आहे; कौमुदकी गदा, जी मोठ्या असुरांचा नाश करणारी आहे, तिथेच आहे.
वामे च शोभते वीर हस्ते तस्य महात्मनः । महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम्
त्या महात्म्याच्या डाव्या हातात सुगंधी कमळ शोभते; उजव्या हातातही मोठे कमळ आहे.
शोभमानं सदैवास्ते सायुधं कमलश्रियम् । कंबुग्रीवं सुवृत्तास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम्
तो नेहमीच आयुधांसह, कमळाच्या शोभेने युक्त, तेजस्वी दिसतो; त्याचा गळा शंखासारखा, चेहरा सुंदर, आणि डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत.
राजमानं हृषीकेशं दशनैः कुंदसंनिभैः । गुडाकेशस्य यस्यास्ते अधरो विद्रुमाकृतिः
तो राजस आहे, हृषीकेश आहे, त्याचे दात कुंदाच्या कळ्यांसारखे आहेत; गुडाकेशाचा खालचा ओठ प्रवाळासारखा लाल आहे.
शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि भास्वता । विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवक्षसा
पुंडरीकाक्ष तेजस्वी मुकुटाने शोभतो; केशवाचा देह रुंद आणि छाती सुंदर आहे, तो तेजाने उजळतो.
कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः । सूर्यतेजःप्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च
कौस्तुभ मणीने चिन्हांकित झालेला जनार्दन राजस आहे; त्याचे तेज सूर्याच्या प्रकाशासारखे आहे आणि तो दोन कुंडलांनी शोभतो.
हरिः केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैर्ऋक्षसन्निभैः
हरीच्या हातात केयूर, कंकण, हार आणि तारकांसारख्या मोत्यांच्या माळा आहेत.
वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः । भ्राजतेसोऽपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा
त्याचा देह तेजाने उजळतो; विजय, सर्व विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ, गोविंद, सोन्यासारख्या वस्त्रांनी शोभतो.
मुद्रिकाभिस्तु युक्ताभिरंगुलीषु विराजते । सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्द्दिव्यैराभरणैर्हरिः
त्याच्या बोटांमध्ये अंगठ्या शोभतात; हरी सर्व आयुधांनी आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेला आहे.
वैनतेयसमारूढो लोककर्त्ता जगत्पतिः । एवं यो ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः
वैनतेयावर आरूढ असलेला, जगाचा कर्ता आणि विश्वाचा स्वामी; जो कोणी अशा प्रकारे नित्य, एकचित्ताने ध्यान करतो—
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानभेदं जगत्पतेः
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो; मी जगाच्या स्वामीच्या ध्यानाचे सर्व प्रकार तुला सांगितले.
अंबरीष उवाच- साधुसाधु मुनिश्रेष्ठ लोकानुग्रहकारक । विष्णोर्ध्यानं त्वया प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं च यत्
अंबरीष म्हणाला— उत्तम, उत्तम, हे मुनिश्रेष्ठ, लोकांचे कल्याण करणारे! तू विष्णूचे सगुण आणि निर्गुण ध्यान सांगितलेस.
अधुना लक्षणं ब्रूहि भक्तेः साधु कृपाकर । यादृशी क्रियते येन यथा यत्र यदा तथा
आता, हे कृपाळू, भक्तीची लक्षणे सांग, ती कशी असते, कोण करतो, कशी, कुठे आणि केव्हा केली जाते.
सूत उवाच- इत्युक्तमाकर्ण्य नृपोत्तमस्य मुनिः प्रहृष्टो निजगाद भूपम् । शृणुष्व राजन्निखिलाघहारिणीं भक्तिं हरेस्ते प्रवदामि सम्यक्
सूतम्हणाला— राजश्रेष्ठाचे हे शब्द ऐकून, तो ऋषी आनंदित झाला आणि राजाला म्हणाला: ऐक, राजन, मी तुला हरिची, सर्व पापांचा नाश करणारी भक्ती नीट सांगतो.
अथ भक्तिं प्रवक्ष्यामि विविधां पापनाशिनीम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा
आता मी विविध प्रकारची, पापांचा नाश करणारी भक्ती सांगतो; भक्ती मन, वाणी आणि शरीरातून उत्पन्न होते, असे सांगितले आहे.
लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदानां स्मरणं हि यत्
जगातील, वेदातील आणि आत्म्याशी संबंधित अशी भक्ती असते. ध्यान, एकाग्रता आणि बुद्धीने वेदांचे स्मरण करणे हेच खरे भक्तीचे स्वरूप आहे.
विष्णुप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते । मंत्रवेदसमुच्चारैरविश्रांतविचिंतनैः
हीच भक्ती मनाने केली जाते आणि ती विष्णूला अत्यंत प्रिय असते. मंत्र आणि वेदांचे पाठन तसेच अखंड चिंतन यातून ही भक्ती घडते.
जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते । व्रतोपवासनियमैः पञ्चेंद्रियजयेन च
मंत्रजप, अरण्यसूक्तांचे पठण, व्रत, उपवास, नियम आणि पाचही इंद्रियांवर विजय मिळवणे — या सर्वांनी जी भक्ती केली जाते, तिला वाचिक भक्ती म्हणतात.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिनी । भूषणैर्हेमरत्नांकैश्चित्राभिर्वाग्भिरेव च
शरीराने जे काही केले जाते, जसे सोन्या-रत्नांच्या दागिन्यांनी, सुंदर वस्त्रांनी आणि विविध स्तुत्य वचने बोलून, ती भक्ती सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी म्हणून ओळखली जाते.
वासः प्रतिसरैः सूत्रैः पावकव्यजनोच्छ्रितैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वबल्युपहारकैः
वस्त्रे, रक्षा-सूत्र, माळा, पंखे, ध्वजा, नृत्य, वाद्य, गीते आणि सर्व प्रकारच्या नैवेद्य-उपहारांनीही भक्ती केली जाते.
भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । नारायणं समुद्दिश्य भक्तिः सा लौकिकी मता
भक्ष्य, भोजन, अन्न, पाणी या सर्वांनी जेव्हा नरायणाची पूजा केली जाते, ती भक्ती लौकिक भक्ती समजली जाते.