यन्मायया ततं सर्वं सर्वं यच्छति सोऽच्युतः । पुत्रान्कलत्रं दीर्घायू राज्यं स्वर्गापवर्गकम्
ज्याच्या मायेने सर्व काही व्यापलेलं आहे, जो सर्व काही देतो, तोच अच्युत आहे. पुत्र, पत्नी, दीर्घायुष्य, राज्य, स्वर्ग आणि मोक्ष,
स दद्यादीप्सितं सर्वं भक्त्या संपूजितोऽजितः । कर्मणा मनसा वाचा तत्परा ये हि मानवाः
तो अजेय देव भक्तीने पूजला असता सर्व इच्छित गोष्टी देतो. जे लोक कर्माने, मनाने आणि वाणीने त्याच्यातच एकरूप असतात.
तेषां व्रतानि वक्ष्यामि प्रीतये भूपसत्तम । अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्पता
राजाधिराज, मी त्यांच्या व्रतांची माहिती तुझ्या समाधानासाठी सांगतो — अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अल्पसंग्रह.
एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि हरितुष्टये । एकभक्तं तथा नक्तमुपवासमयाचितम्
ही सर्व व्रते मनाने पाळली जातात आणि हरीला संतुष्ट करतात असे म्हटले आहे. तसेच, दिवसातून एकदाच जेवणे, रात्री उपवास करणे आणि भिक्षा मागून अन्न घेणे ही व्रते आहेत.
इत्येवं कायिकं पुंसां व्रतमुक्तं नरेश्वर । वेदस्याध्ययनं विष्णोः कीर्तनं सत्यभाषणम्
हे पुरुषांचे शारीरिक व्रत सांगितले गेले — वेदांचे अध्ययन करणे, विष्णूचे कीर्तन करणे आणि सत्य बोलणे.
अपैशुन्यमिदं राजन्वाचिकं व्रतमुत्तमम् । चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत्
राजा, दुसऱ्याची निंदा न करणे हेच श्रेष्ठ वाचिक व्रत आहे. चक्रधारी विष्णूची नावे नेहमी सर्वत्र गात राहावीत.
नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान्
त्याच्या कीर्तनात कोणतेही अशौच लागत नाही, कारण तो पावित्र्य देणारा आहे. वर्णाश्रम धर्म पाळणारा पुरुष परम पुरुष विष्णूचीच पूजा करतो.
विष्णुराराध्यते पंथा नान्यः संतोषकारणम् । पतिप्रियहिताभिश्च मनोवाक्कायसंयमैः
विष्णूचीच उपासना हा एकमेव संतोषाचा मार्ग आहे; मन, वाणी आणि शरीर यांचे संयम पतीच्या आनंदासाठी व कल्याणासाठीच करावेत.
व्रतैराराध्यते स्त्रीभिर्वासुदेवो दयानिधिः । आगमोक्तेन मार्गेण स्त्रीशूद्रैरपिपूजनम्
स्त्रिया या व्रतांनी दयामूर्ती वासुदेवाची पूजा करतात. शास्त्राने सांगितलेल्या मार्गाने स्त्रिया आणि शूद्र सुद्धा पूजा करतात.
कर्तव्यं कृष्णचंद्रस्य द्विजातिवररूपिणः । त्रयोवर्णास्तु वेदोक्तमार्गाराधनतत्पराः
कृष्णचंद्र, जो द्विजातीत श्रेष्ठ आहे, त्याची पूजा करावी. तीनही वर्णांनी वेदप्रमाणे भक्ती करावी.
स्त्रीशूद्रादय एव स्युर्नाम्नाऽराधनतत्पराः । न पूजनैर्न यजनैर्न व्रतैरपि माधवः
स्त्रिया आणि शूद्र फक्त नावानेच भक्ती करतात; माधवाला पूजा, यज्ञ किंवा व्रतांनी समाधान होत नाही.
तुष्यते केवलं भक्तिप्रियोऽसौ समुदाहृतः । स्त्रीणां पतिव्रतानां तु पतिरेव हि दैवतम्
तो फक्त भक्तीनेच संतुष्ट होतो, कारण तो भक्तिप्रिय आहे. पतीव्रता स्त्रियांसाठी पतीच दैवत आहे.
स तु पूज्यो विष्णुभक्त्या मनोवाक्कायकर्मभिः । कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोश्चिंतयित्वा पतिं हृदि
पतीची पूजा विष्णूभक्तीने, मन, वाणी आणि शरीराने करावी. श्रद्धेने, पतीला हृदयात विष्णू समजून त्याची सेवा करावी.
शूद्राणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । सर्वेऽप्यागममार्गेण कुर्युर्वेदानुकारिणा
शूद्रांसाठीही देवतेची पूजा फक्त नावानेच होते. सर्वांनी शास्त्रानुसार, वेदाच्या मार्गानेच आचरण करावे.
स्त्रीणामप्यधिकारोऽस्ति विष्णोराराधनादिषु । पतिप्रियरतानां च श्रुतिरेषा सनातनी
स्त्रियांनाही विष्णूची पूजा व इतर धार्मिक कृत्यांमध्ये अधिकार आहे. पतीच्या आनंदासाठी समर्पित असणाऱ्यांसाठी हेच सनातन श्रुतीचे वचन आहे.
स्वकुलोचितधर्मेण यद्यस्य विहितं व्रतम् । तत्तदेवाचरेद्यस्तु तेन तुष्यति केशवः
प्रत्येकाने आपल्या कुलधर्मानुसार ज्या व्रताचे पालन करणे सांगितले आहे, तेच व्रत करावे; त्यानेच केशव संतुष्ट होतो.
हविषाग्नौ जले पुष्पैर्ध्यानेन हृदये हरिम् । यजंति सूरयो नित्यं जपेन रविमंडले
ज्ञानीजन नेहमी अग्नीत, पाण्यात, फुलांनी, हृदयातील ध्यानाने आणि सूर्यमंडलात जपाने हरिची पूजा करतात.
अहिंसा प्रथमं पुष्पं द्वितीयं करणग्रहः । तृतीयकं भूतदया चतुर्थं क्षांतिरेव च
अहिंसा हे पहिले फूल, व्रताचा स्वीकार दुसरे, सर्व प्राण्यांवर दया तिसरे आणि क्षमा चौथे फूल आहे.
शमस्तु पंचमं पुष्पं दमः षष्ठं च सप्तमम् । ध्यानं सत्यं चाष्टमं च ह्येतैस्तुष्यति केशवः
शांतता हे पाचवे फूल, इंद्रियसंयम सहावे, ध्यान सातवे आणि सत्य आठवे फूल आहे; या सर्वांनी केशव संतुष्ट होतो.
एतैरेवाष्टभिः पुष्पैस्तुष्यत्येवार्चितो हरिः । पुष्पांतराणि संत्येव बाह्यानि मनुजोत्तम
ही आठ फुले अर्पण केली की हरि नक्कीच संतुष्ट होतो; इतर बाह्य फुले फक्त औपचारिक आहेत, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
भक्त्या कृतानि यैर्विष्णुः पूजितः परितुष्यति । वारुणं सलिलं पुष्पं सौम्यं घृतपयोदधि
जेव्हा भक्तीभावाने केलेल्या कृतींनी विष्णूची पूजा केली जाते, तेव्हा तो पूर्णपणे संतुष्ट होतो. वरुणाच्या पाण्याने, फुलांनी, कोमल नैवेद्याने, तुपाने, दूधाने आणि दह्यानेही त्याची सेवा केली जाते.
प्राजापत्यं तथान्नादि आग्नेयं धूपदीपकम् । फलपुष्पादिकं चैव वानस्पत्यं तु पंचमम्
प्रजापतीच्या अन्नधान्याने, अग्नीला धूप आणि दिव्यांनी, फळफुलांनी आणि पाचव्या प्रकारात वनातील झाडांपासून मिळणाऱ्या नैवेद्यानेही पूजा केली जाते.
पार्थिवं कुशमूलाद्यं वायव्यं गंधचंदनम् । श्रद्धाख्यं विष्णुपुष्पं च वाद्यं विष्णुपदं स्मृतम्
पृथ्वीवर मिळणारे कुशा, मुळे, वाऱ्यासाठी सुगंधी चंदन, श्रद्धा ज्याला विष्णूचे फूल म्हणतात, आणि वाद्यसंगीत—हे सर्व विष्णूच्या नैवेद्यात गणले जातात.
एभिस्तुपूजितः पुष्पैरपि विष्णुः प्रसीदति । सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणोगावो वैष्णवः खं मरुज्जलम्
या फुलांनी पूजा केली असता विष्णू प्रसन्न होतो. सूर्य, अग्नी, ब्राह्मण, गायी, वैष्णव, आकाश, वारा आणि पाणी—हे सर्वही त्याच्या पूजेसाठी आहेत.
भूरात्मा सर्वभूतानि पूजास्थानानि वा हरेः । सूर्य्ये तु मंत्रजाप्येन हविषाग्नौ यजेत्ततः
पृथ्वी, आत्मा आणि सर्व जीव ही सर्व हरीच्या पूजेची ठिकाणे आहेत. सूर्याला मंत्रजप करून आणि अग्नीला हवि अर्पण करून पूजा करावी.
आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोषु ग्रासरसादिना । वैष्णवे बंधुसत्कृत्या हृदये ध्याननिष्ठया
श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे आदरातिथ्य करणे, गायींना गवत व पाणी देणे, वैष्णव बंधूंचा सन्मान करणे आणि मनोभावे ध्यान करणे—यांनीही पूजा होते.
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरस्कृतैः । स्थंडिले मंत्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि
वाऱ्याला एकाग्रतेने, पाण्याला पाण्याने शुद्ध केलेल्या वस्तूंनी, भूमीवर हृदयातून मंत्रांनी, आणि स्वतःला आत्म्यात अर्पण करून पूजा करावी.
क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेनार्चयेद्विभुम् । धिष्ण्येष्वेतेषु तद्रूपं शंखचक्रगदांबुजैः
सर्व जीवांमध्ये समान भावाने क्षेत्रज्ञ परमेश्वराची पूजा करावी. या आसनांवर शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण केलेल्या त्याच्या रूपाची पूजा करावी.
युक्तं चतुर्भुजं शांतं ध्यायन्नर्च्चेत्समाहितः । ब्राह्मणैः पूजितैरेव पूजितोऽयं न संशयः
चार भुजांनी युक्त, शांत, आणि त्या चिन्हांनी अलंकृत अशा त्याच्या रूपाचे एकाग्रतेने ध्यान करून पूजा करावी. ब्राह्मणांची पूजा केली असता तो नक्कीच पूजिला जातो, यात शंका नाही.
निर्भर्त्सितैश्च तैर्भूप भवेन्निर्भर्त्सितो विभुः । निगमो धर्मशास्त्रं च यदाधारे प्रवर्तते
राजा, जर त्या ब्राह्मणांचा अपमान केला गेला, तर प्रभूचाही अपमान होतो. वेद आणि धर्मशास्त्र हे त्यांच्यावरच आधारलेले आहेत.