भवंत इव पप्रच्छ श्रद्धया हृष्टमानसः । अंबरीष उवाच-। यन्मुने परमं ब्रह्म वेदवादिभिरुच्यते
अंबरिष राजाने श्रद्धेने आणि आनंदाने, जसे तुम्ही विचारले तसेच, त्या ऋषीला विचारले— 'मुनिवर, वेदज्ञ लोक ज्याला परब्रह्म म्हणतात—'
स देवः पुंडरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः । योऽमूर्तो मूर्तिमानीशो व्यक्तोऽव्यक्तः सनातनः
'तो कमळनयन देव म्हणजेच स्वयं नारायण, सर्वोच्च परमेश्वर आहे. तो निर्गुण असूनही सगुण आहे, प्रकट आणि अप्रकट, आणि सनातन आहे.'
सर्वभूतमयोऽचिंत्यो ध्यातव्यः स कथं हरिः । यस्मिन्सर्वमिदं विश्वमोतं प्रोतं प्रतिष्ठितम्
'तो हरि सर्व जीवांत व्यापून आहे, अगम्य आहे आणि ध्यान करण्यास योग्य आहे. या संपूर्ण विश्वाचा आधार त्याच्यामध्ये आहे.'
अव्यक्तमेकं परमं परमात्मेति विश्रुतम् । यतो जन्मादि जगतो यो निर्माय स्वयं भुवम्
'तोच एक अदृश्य, सर्वोच्च, परमात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहे. ज्याच्यापासून जगाचा जन्म होतो, ज्याने स्वतः पृथ्वीची निर्मिती केली.'
ददौ तस्मै च निगमानात्मन्येव व्यवस्थितान् । कथमाराध्यते सोऽयं समग्रपुरुषार्थदः
'त्यानेच वेद आपल्यातच स्थिर केले आणि इतरांना दिले. असा सर्व पुरुषार्थ देणारा तो परमेश्वर कसा पूजावा?'
योगिनामपि दुर्गम्यस्तदेतत्कृपया वद । अनाराधित गोविंदा न विदंति हितोदयम्
'तो योग्यांनाही सहज मिळत नाही—कृपा करून हे मला सांग. ज्यांनी गोविंदाची पूजा केली नाही, त्यांना खरे कल्याण कधीच कळत नाही.'
न तपो यज्ञदानानां लभते फलमुत्तमम् । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरसश्च यः
'ज्याने गोविंदाच्या चरणकमळाचा अमृतरस चाखला नाही, त्याला तप, यज्ञ किंवा दानाचे श्रेष्ठ फळ मिळत नाही.'
मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्फलम् । हरेराराधनं हित्वा दुरितौघ निवारणम्
'फक्त इच्छांच्या मार्गावरून भरपूर फळाची अपेक्षा करू नये; हरिची पूजा सोडल्यास पापांचा डोंगर नाहीसा होत नाही.'
नान्यत्पश्यामि जंतूनां प्रायश्चित्तं परं मुने । यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः श्रूयंते सिद्धयोऽखिलाः
'मुनिवरा, मला जीवांसाठी याहून श्रेष्ठ प्रायश्चित्त दिसत नाही; जिथे त्याच्या भुवया नाचतात, तिथे सर्व सिद्धी ऐकायला मिळतात.'
कथमाराध्यतेसोऽयं केशवः क्लेशनाशनः । उपास्यते स भगवान्कथं नारायणो नरैः
'तो क्लेशांचा नाश करणारा केशव कसा पूजावा? मनुष्य त्या भगवंत नारायणाची सेवा कशी करतात?'
प्रीतश्च सर्वमेतन्मे हिताय जगतो वद । भक्तिप्रियोऽसौ भगवान्कया भक्त्या प्रसीदति
'सर्व जगाच्या हितासाठी हे सर्व मला सांग. तो भगवंत भक्तिप्रिय आहे—कशी भक्ती केल्याने तो प्रसन्न होतो?'
कथं तस्मिन्भवेद्भक्तिः सर्वैराराध्यते कथम् । वैष्णवोसि हरेस्तस्य प्रियोऽसि परमार्थवित्
'त्याच्यात भक्ती कशी निर्माण होते आणि सर्वजण त्याची पूजा कशी करतात? तू वैष्णव आहेस, हरिला प्रिय आहेस आणि सर्वोच्च सत्य जाणतोस.'
तेन त्वामेव पृच्छामि ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तम । श्रोतारमथ वक्तारं प्रष्टारं पुरुषं हरेः
'म्हणूनच, ब्रह्मज्ञ श्रेष्ठा, मी तुलाच विचारतो—श्रोता, वक्ता किंवा विचारणारा म्हणून—हरीबद्दल.'
प्रश्नः पुनाति कृष्णस्य तदंघ्रिसलिलं यथा । दुर्ल्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभंगुरः
'कृष्णाबद्दलचा प्रश्न पावन करतो, जसे त्याच्या पायातील पाणी करतो. देहधारकांसाठी मानवी देह दुर्मिळ आणि क्षणभंगुर आहे.'
तत्रापि दुर्ल्लभं मन्ये वैकुंठप्रियदर्शनम् । संसारेस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्संगः शेवधिर्नृणाम्
या सर्वांमध्येही वैकुंठाच्या प्रियाचे दर्शन फारच दुर्मिळ आहे असं मला वाटतं. या संसारात, थोड्याशा वेळासाठी जरी सत्पुरुषांचा संग मिळाला, तरी तो माणसांसाठी मोठा धनसंचयच आहे.
यस्मादवाप्यते सर्वं पुरुषार्थचतुष्टयम् । भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम्
कारण अशा संगातून मनुष्याला चारही पुरुषार्थ मिळतात. प्रभो, तुझं अस्तित्व सर्व जीवांना कल्याणकारी ठरतं.
बालानां तु यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् । भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च
जसं लहान मुलं आपल्या उत्तम मार्गावर चालणाऱ्या आईवडिलांचा आदर्श घेतात, तसं सर्व जीवांना देवांच्या कृत्यांतून सुखदुःख दोन्ही मिळतात.
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् । भजंति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान्
पण जे सज्जन आहेत, जे तुझ्यासारखे अचल मनाचे आहेत, त्यांना देवांची कृत्यं नेहमी आनंदच देतात. जे देवांची भक्ती करतात, त्यांची देवही तितक्याच आदराने पूजा करतात.
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः । तस्मात्त्वं भगवन्मह्यं वैष्णवं धर्ममादिश
सज्जन लोक कर्मात नेहमी सोबत असतात, जणू काही सावलीसारखे, आणि ते दुःखी लोकांवर नेहमी दया करतात. म्हणून, प्रभो, मला वैष्णव धर्म शिकव.
यस्योपदेशदानेन लभते वेदजं फलम् । नारद उवाच- साधु पृष्टं महीपाल विष्णुभक्तिमता त्वया
अशा उपदेशामुळे वेदजन्य फळ मिळतं. नारद म्हणाले — राजन, तू विष्णूभक्तीने हा प्रश्न विचारलास, हे फारच उत्तम आहे.
जानता परमं धर्ममेकं माधवसेवनम् । यस्मिन्नाराधिते विष्णौ विश्वमाराधितं भवेत्
जो सर्वोच्च धर्म आहे, तो म्हणजे फक्त माधवाची सेवा. विष्णूची पूजा केली की, जणू साऱ्या विश्वाचीच पूजा होते.
तुष्टे चराचरं तुष्टं सर्वदेवमये हरौ । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंहतिः
हरि सर्व देवांचा आधार आहे. त्याला संतुष्ट केलं की, चराचर जगही संतुष्ट होतं. त्याचा फक्त स्मरण केलं तरी मोठमोठ्या पापांचा समूह
तत्क्षणान्नाशमायाति स सेव्यो हरिरेव हि । कोऽनु राजन्निंद्रियवान्मुकुंदचरणांबुजम्
त्या क्षणीच नष्ट होतो. म्हणून फक्त हरिची सेवा करावी. राजन, ज्याच्याकडे इंद्रिये आहेत, असा कोण आहे जो मुक्तिदायकाच्या चरणकमळांची पूजा करणार नाही?
न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्यमृषिदैवतैः । श्रुतोऽनु पठितो ध्यात आदृतश्चानुमोदितः
मृत्यूची पूजा ऋषी आणि देव करतात, पण सर्वजण त्याची पूजा करत नाहीत. तो ऐकला, वाचला, ध्यान केला, सन्मान केला आणि मान्य केला जातो,
सद्यः पुनाति सद्धर्मो वीरो विश्वद्रुहोऽपि हि । योयं कारणकार्यादि कारणस्यापि कारणम्
सच्चा धर्म लगेचच पावन करतो, अगदी जो जगाचा विरोधक आहे त्यालाही. कारण आणि कार्य, आणि कारणांचंही कारण,
अनन्यकारणं योगी जगज्जीवो जगन्मयः । अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो निर्गुणो गुणभृन्महान्
योगी, जगाचा आत्मा, जो स्वतःच जग आहे, त्याला दुसरं कोणतंही कारण नाही. तो सूक्ष्म आणि विशाल, बारीक आणि स्थूल, गुणरहित असूनही गुणधारी आणि महान आहे.
अजो जन्मलयातीतो ध्यातव्यः स हरिः सदा । सम्यगेतद्व्यवसितं भवता पुरुषर्षभ
जो अजन्मा आहे, जन्म-मरणाच्या पलीकडचा आहे, त्या हरिचं नेहमी ध्यान करावं. हे तुझं ठरवणं अगदी योग्य आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
यत्पृच्छसे भागवतान्धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् । प्रसंगेन सतामात्ममनः श्रुति रसायनाः
तू भक्तांच्या धर्माबद्दल विचारतोस, जे विश्वाचं पालन करतात. सज्जनांच्या संगतीत मन आणि आत्मा श्रवणाच्या अमृताने तृप्त होतात.
भवंति कीर्तनीयस्य कथाः कृष्णस्य निर्मलाः । भावसाध्योह्ययं देवः स्वयं जानाति तद्भवान्
अशा संगतीत कृष्णाच्या निर्मळ आणि कीर्तनीय कथा जन्माला येतात. हा देव भक्तिभावानेच प्राप्त होतो, आणि हे तुला स्वतःलाच माहीत आहे.
तथापि वक्ष्ये जगतो हिताय तव गौरवात् । यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात्परम्
तरीही, तुझ्या सन्मानासाठी आणि जगाच्या हितासाठी मी सांगतो. जे परम ब्रह्म म्हणतात, जे प्रधान आणि पुरुषाहूनही श्रेष्ठ आहे,