हरिविविधरसाद्यैर्युक्तमध्यायमेतद्व्रजवरतनयाभिश्चारुहासेक्षणाभिः । पठति य इह भक्त्या पाठयेद्वा मनुष्यो व्रजति भगवतः श्रीवासुदेवस्य धाम
जो कोणी हरीच्या विविध रसांनी भरलेला, व्रजाच्या सुंदर डोळ्यांच्या कन्यांसह असलेला हा अध्याय भक्तीने वाचतो किंवा वाचतो, तो भगवंत श्रीवासुदेवाच्या धामाला पोहोचतो.
ऋषय ऊचुः - सूतसूत महाभाग रोमहर्षणनंदन । कथा रम्या त्वया प्रोक्ता लोकस्यानंददायिनी
ऋषी म्हणाले: सूताजी, रोमहर्षणाचा पुत्र, तू फार भाग्यवान आहेस. तुझ्या सांगण्याने रम्य कथा ऐकायला मिळाल्या, ज्या जगाला आनंद देतात.
श्रीकृष्णस्य महाभाग चरितं महदद्भुतम् । श्रुतं सर्वं त्वया प्रोक्तं निर्वृतिस्तेन चाभवत्
श्रीकृष्णाच्या महान, अद्भुत चरित्राची सर्व कथा तू सांगितलीस, आणि त्याने आम्हाला समाधान मिळाले.
अहो श्रीकृष्णमाहात्म्यं भक्तानां गतिदायकम् । यतस्तेन महाभाग निर्वृतिं को न चाप्नुयात्
वा! श्रीकृष्णाचे माहात्म्य भक्तांना मुक्ती देणारे आहे; म्हणून, हे भाग्यवान, त्यातून समाधान मिळणार नाही असा कोण आहे?
अतः पुनरपि श्रीमत्कृष्णस्य चरितं महत् । श्रोतुमिच्छामहे चान्यद्व्रतदानार्हणादिकम्
म्हणून आम्हाला पुन्हा श्रीकृष्णाची महान कृत्ये ऐकायची आहेत, तसेच व्रत, दान, पूजा यांविषयीही जाणून घ्यायचे आहे.
स्नानं वापि महाभाग यथा येन कृतं पुरा । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथा नो निर्वृतिर्भवेत्
हे भाग्यवान, प्राचीन काळी कसे स्नान वगैरे केले जात असे, ते सर्व विस्ताराने सांग, जेणेकरून आम्हाला समाधान मिळेल.
सूत उवाच- साधु पृष्टं द्विजश्रेष्ठा लोकानां तारणं परम् । यूयं कृतार्थाः कृष्णस्य भक्त्या संपूर्णमानसाः
सूतम्हणाला— द्विजश्रेष्ठांनो, तुम्ही विचारलेला प्रश्न फारच उत्तम आहे, कारण तो सर्व लोकांचे कल्याण साधणारा आहे. तुम्ही श्रीकृष्णाच्या भक्तीत मनापासून तृप्त झाला आहात.
श्रीकृष्णचरितं पुण्यं साधूनां हर्षदं परम् । प्रवक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठा महदाख्यानमुत्तमम्
द्विजश्रेष्ठांनो, मी आता श्रीकृष्णाची पुण्यवान आणि साधूंना अत्यंत आनंद देणारी चरित्रे, ही महान आणि श्रेष्ठ कथा सांगणार आहे.
एकदा नारदो लोकान्पर्यटन्भगवत्प्रियः । मथुरायामंबरीषं कृष्णाराधनतत्परम्
एकदा भगवंताचा प्रिय नारद सर्व लोकांत फिरत असताना, मथुरेत त्याने अंबरिष राजाला श्रीकृष्णाच्या भक्तीत पूर्णपणे मग्न पाहिले.
महाभागं व्रतपरं ददर्श मुनिसत्तमः । स आगतं मुनिवरं सत्कृत्य मुनिसत्तमः
त्या श्रेष्ठ ऋषीने व्रताला समर्पित, अत्यंत भाग्यवान अंबरिष राजाला पाहिले. त्या आगंतुक ऋषीचे अंबरिष राजाने मोठ्या आदराने स्वागत केले.
भवंत इव पप्रच्छ श्रद्धया हृष्टमानसः । अंबरीष उवाच-। यन्मुने परमं ब्रह्म वेदवादिभिरुच्यते
अंबरिष राजाने श्रद्धेने आणि आनंदाने, जसे तुम्ही विचारले तसेच, त्या ऋषीला विचारले— 'मुनिवर, वेदज्ञ लोक ज्याला परब्रह्म म्हणतात—'
स देवः पुंडरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः । योऽमूर्तो मूर्तिमानीशो व्यक्तोऽव्यक्तः सनातनः
'तो कमळनयन देव म्हणजेच स्वयं नारायण, सर्वोच्च परमेश्वर आहे. तो निर्गुण असूनही सगुण आहे, प्रकट आणि अप्रकट, आणि सनातन आहे.'
सर्वभूतमयोऽचिंत्यो ध्यातव्यः स कथं हरिः । यस्मिन्सर्वमिदं विश्वमोतं प्रोतं प्रतिष्ठितम्
'तो हरि सर्व जीवांत व्यापून आहे, अगम्य आहे आणि ध्यान करण्यास योग्य आहे. या संपूर्ण विश्वाचा आधार त्याच्यामध्ये आहे.'
अव्यक्तमेकं परमं परमात्मेति विश्रुतम् । यतो जन्मादि जगतो यो निर्माय स्वयं भुवम्
'तोच एक अदृश्य, सर्वोच्च, परमात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहे. ज्याच्यापासून जगाचा जन्म होतो, ज्याने स्वतः पृथ्वीची निर्मिती केली.'
ददौ तस्मै च निगमानात्मन्येव व्यवस्थितान् । कथमाराध्यते सोऽयं समग्रपुरुषार्थदः
'त्यानेच वेद आपल्यातच स्थिर केले आणि इतरांना दिले. असा सर्व पुरुषार्थ देणारा तो परमेश्वर कसा पूजावा?'
योगिनामपि दुर्गम्यस्तदेतत्कृपया वद । अनाराधित गोविंदा न विदंति हितोदयम्
'तो योग्यांनाही सहज मिळत नाही—कृपा करून हे मला सांग. ज्यांनी गोविंदाची पूजा केली नाही, त्यांना खरे कल्याण कधीच कळत नाही.'
न तपो यज्ञदानानां लभते फलमुत्तमम् । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरसश्च यः
'ज्याने गोविंदाच्या चरणकमळाचा अमृतरस चाखला नाही, त्याला तप, यज्ञ किंवा दानाचे श्रेष्ठ फळ मिळत नाही.'
मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्फलम् । हरेराराधनं हित्वा दुरितौघ निवारणम्
'फक्त इच्छांच्या मार्गावरून भरपूर फळाची अपेक्षा करू नये; हरिची पूजा सोडल्यास पापांचा डोंगर नाहीसा होत नाही.'
नान्यत्पश्यामि जंतूनां प्रायश्चित्तं परं मुने । यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः श्रूयंते सिद्धयोऽखिलाः
'मुनिवरा, मला जीवांसाठी याहून श्रेष्ठ प्रायश्चित्त दिसत नाही; जिथे त्याच्या भुवया नाचतात, तिथे सर्व सिद्धी ऐकायला मिळतात.'
कथमाराध्यतेसोऽयं केशवः क्लेशनाशनः । उपास्यते स भगवान्कथं नारायणो नरैः
'तो क्लेशांचा नाश करणारा केशव कसा पूजावा? मनुष्य त्या भगवंत नारायणाची सेवा कशी करतात?'
प्रीतश्च सर्वमेतन्मे हिताय जगतो वद । भक्तिप्रियोऽसौ भगवान्कया भक्त्या प्रसीदति
'सर्व जगाच्या हितासाठी हे सर्व मला सांग. तो भगवंत भक्तिप्रिय आहे—कशी भक्ती केल्याने तो प्रसन्न होतो?'
कथं तस्मिन्भवेद्भक्तिः सर्वैराराध्यते कथम् । वैष्णवोसि हरेस्तस्य प्रियोऽसि परमार्थवित्
'त्याच्यात भक्ती कशी निर्माण होते आणि सर्वजण त्याची पूजा कशी करतात? तू वैष्णव आहेस, हरिला प्रिय आहेस आणि सर्वोच्च सत्य जाणतोस.'
तेन त्वामेव पृच्छामि ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तम । श्रोतारमथ वक्तारं प्रष्टारं पुरुषं हरेः
'म्हणूनच, ब्रह्मज्ञ श्रेष्ठा, मी तुलाच विचारतो—श्रोता, वक्ता किंवा विचारणारा म्हणून—हरीबद्दल.'
प्रश्नः पुनाति कृष्णस्य तदंघ्रिसलिलं यथा । दुर्ल्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभंगुरः
'कृष्णाबद्दलचा प्रश्न पावन करतो, जसे त्याच्या पायातील पाणी करतो. देहधारकांसाठी मानवी देह दुर्मिळ आणि क्षणभंगुर आहे.'
तत्रापि दुर्ल्लभं मन्ये वैकुंठप्रियदर्शनम् । संसारेस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्संगः शेवधिर्नृणाम्
या सर्वांमध्येही वैकुंठाच्या प्रियाचे दर्शन फारच दुर्मिळ आहे असं मला वाटतं. या संसारात, थोड्याशा वेळासाठी जरी सत्पुरुषांचा संग मिळाला, तरी तो माणसांसाठी मोठा धनसंचयच आहे.
यस्मादवाप्यते सर्वं पुरुषार्थचतुष्टयम् । भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम्
कारण अशा संगातून मनुष्याला चारही पुरुषार्थ मिळतात. प्रभो, तुझं अस्तित्व सर्व जीवांना कल्याणकारी ठरतं.
बालानां तु यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् । भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च
जसं लहान मुलं आपल्या उत्तम मार्गावर चालणाऱ्या आईवडिलांचा आदर्श घेतात, तसं सर्व जीवांना देवांच्या कृत्यांतून सुखदुःख दोन्ही मिळतात.
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् । भजंति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान्
पण जे सज्जन आहेत, जे तुझ्यासारखे अचल मनाचे आहेत, त्यांना देवांची कृत्यं नेहमी आनंदच देतात. जे देवांची भक्ती करतात, त्यांची देवही तितक्याच आदराने पूजा करतात.
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः । तस्मात्त्वं भगवन्मह्यं वैष्णवं धर्ममादिश
सज्जन लोक कर्मात नेहमी सोबत असतात, जणू काही सावलीसारखे, आणि ते दुःखी लोकांवर नेहमी दया करतात. म्हणून, प्रभो, मला वैष्णव धर्म शिकव.
यस्योपदेशदानेन लभते वेदजं फलम् । नारद उवाच- साधु पृष्टं महीपाल विष्णुभक्तिमता त्वया
अशा उपदेशामुळे वेदजन्य फळ मिळतं. नारद म्हणाले — राजन, तू विष्णूभक्तीने हा प्रश्न विचारलास, हे फारच उत्तम आहे.