तेन तत्कथितं श्रुत्वा रामं ज्ञात्वेतरे जनाः । विस्मयं प्रापिरे सर्वे परस्परमुदुन्मदाः
हे सर्व ऐकून, सर्व लोकांनी रामाचे खरे स्वरूप ओळखले आणि एकमेकांमध्ये आनंदाने, आश्चर्याने भरून गेले.
शृणु द्विजमहाबुद्धे दंभेनापि स्मृतो हरिः । ददाति मोक्षं सुतरां किं पुनर्दंभवर्जनात्
"हे विद्वान ब्राह्मण, ऐक—दंभाने जरी हरिचे स्मरण केले तरी तो मुक्ती देतो; मग दंभ सोडून केले तर किती अधिक!"
यथाकथंचिद्रामस्य कर्तव्यं स्मरणं परम् । येन प्राप्नोति परमं पदं देवादिदुर्लभम्
कोणत्याही प्रकारे रामाचं स्मरण करणं हेच सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य आहे. या स्मरणामुळे माणूस ते परमपद मिळवतो, जे देवांनाही सहज मिळत नाही.
तच्चित्रं वीक्ष्य मुनयः कृतार्थं मेनिरे निजम् । यद्रामचरणप्रेक्षा करस्पर्शपवित्रितम्
हे अद्भुत दृश्य पाहून ऋषी अत्यंत समाधानी झाले, कारण रामाच्या पायांचा स्पर्श त्यांच्या हातांना मिळाला आणि त्याने त्यांचे हात पावन झाले.
गते तस्मिन्सुरे स्वर्गं हयरूपधरे पुरा । उवाच रामस्तपसां निधीन्वेदविदुत्तमान्
घोड्याचं रूप घेतलेला तो देव स्वर्गात गेला, तेव्हा रामाने वेदज्ञ आणि तपस्वी श्रेष्ठ ऋषींना विचारलं.
किं कर्तव्यं मयाब्रह्मन्हयो नष्टो गतः सुखम् । होमः कथं पुरोभावी सर्वदैवततर्पकः
ब्राह्मणांनो, आता मी काय करावं? घोडा हरवला आणि आनंदाने निघून गेला. सर्व देवांना तृप्त करणारा हा यज्ञ आता कसा पूर्ण करायचा?
यथा स्यात्सुरसंतृप्तिर्यथा मे मख उत्तमः । तथा कुर्वंतु मुनयो यथा मे स्याद्विधिश्रुतम्
माझा यज्ञ वेदशास्त्रानुसार उत्तम व्हावा आणि देवांना तृप्ती मिळावी, यासाठी ऋषींनी तशी कृती करावी.
इति वाक्यं समाश्रुत्य जगाद मुनिसत्तमः । वसिष्ठः सर्वदेवानां चित्ताभिज्ञानकोविदः
रामाचं बोलणं ऐकून सर्व देवांच्या मनाचा जाणकार, श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठ बोलू लागले.
कर्पूरमाहर क्षिप्रं येन देवाः स्वयं पुरा । प्राप्य हव्यं ग्रहीष्यंति मद्वाक्यप्रेरिताधुना
लवकरच कर्पूर आणा. पूर्वी ज्यामुळे देवांनी स्वतः हवि स्वीकारली होती, तेच कर्पूर आता माझ्या शब्दामुळे ते पुन्हा स्वीकारतील.
इति वाक्यं समाकर्ण्य रामः क्षिप्रमुपाहरत् । कर्पूरं बहुदेवानां प्रीत्यर्थं बहुशोभनम्
हे ऐकताच रामाने लगेचच अनेक देवांच्या आनंदासाठी सुंदर आणि भरपूर कर्पूर आणला.
तदा मुनिः प्रहृष्टात्मा देवानाह्वयदद्भुतान् । ते सर्वे तत्क्षणात्प्राप्ताः स्वपरीवारसंवृताः
तेव्हा आनंदित मनाने त्या ऋषीने अद्भुत देवांना बोलावलं. त्या क्षणी सर्व देव आपल्या परिवारासह तिथे आले.
पार्वत्युवाच- यदाकर्णनमेतस्य ये वा पारिषदाः प्रभोः । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व दयानिधे
पार्वती म्हणाली— हे प्रभो, हे कथा ऐकणारे आणि प्रभूचे सेवक यांच्याबद्दल मला ऐकायचं आहे. कृपया, दयामूर्ती, मला ते सांग.
ईश्वर उवाच। राधया सह गोविंदं स्वर्णसिंहासनेस्थितम् । पूर्वोक्तरूपलावण्यं दिव्यभूषांबरस्रजम्
ईश्वर म्हणाले— राधेसोबत गोविंद सोन्याच्या सिंहासनावर विराजमान आहेत. त्यांचं रूप, सौंदर्य, दिव्य दागिने, वस्त्रं आणि हार याने ते शोभून दिसतात.
त्रिभंगी मंजु सुस्निग्धं गोपीलोचनतारकम् । तद्बाह्ये योगपीठे च स्वर्णसिंहासनावृते
ते त्रिभंगी, म्हणजे तीन ठिकाणी वाकलेली सुंदर आणि कोमल मुद्रा धारण करून उभे आहेत. गोपींच्या नजरेत ते तारेसारखे आहेत. सिंहासनाच्या बाहेर योगपीठावरही ते सोन्याच्या सिंहासनाने वेढलेले आहेत.
प्रत्यंगरभसावेशाः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः । ललिताद्याः प्रकृत्यंशा मूलप्रकृतिराधिका
कृष्णाच्या मुख्य प्रियका, ललिता आणि इतर, त्यांच्या अंगाला बिलगलेल्या आहेत. त्या सर्व प्रकृतीचे अंश आहेत आणि राधिकाच मूळ प्रकृती आहे.
संमुखे ललिता देवी श्यामला वायुकोणके । उत्तरे श्रीमती धन्या ऐशान्यां श्रीहरिप्रिया
समोर ललिता देवी, वायव्य दिशेला श्यामला, उत्तरेला श्रीमती धान्या आणि ईशान्येला श्रीहरिप्रिया आहेत.
विशाखा च तथा पूर्वे शैब्या चाग्नौ ततः परम् । पद्मा च दक्षिणे पश्चान्नैर्ऋते क्रमशः स्थिताः
पूर्वेला विशाखा, आग्नेय दिशेला शैब्या, दक्षिणेला पद्मा आणि नैऋत्य दिशेला त्या अनुक्रमे आहेत.
योगपीठे केसराग्रे चारु चंद्रावती प्रिया । अष्टौ प्रकृतयः पुण्याः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः
योगपीठावर, सिंहाच्या अग्रभागी सुंदर चंद्रावती प्रिय आहे. या आठ प्रकृती पुण्यवान आणि कृष्णाच्या मुख्य प्रियका आहेत.
प्रधानप्रकृतिस्त्वाद्या राधा चंद्रावती समा । चंद्रावली चित्ररेखा चंद्रा मदनसुंदरी
राधा ही मुख्य प्रकृती आहे आणि ती चंद्रावतीसारखीच आहे. चंद्रावली, चित्ररेखा, चंद्रा आणि मदनसुंदरी ह्या देखील आहेत.
प्रिया च श्रीमधुमती चंद्ररेखा हरिप्रिया । षोडशाद्याः प्रकृतयः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः
प्रिय, श्रीमधुमती, चंद्ररेखा आणि हरिप्रिया—या सोळा प्रकृती कृष्णाच्या मुख्य प्रियका आहेत.
वृंदावनेश्वरी राधा तथा चंद्रावली प्रिया । अभिन्नगुणलावण्य सौंदर्याश्चारुलोचनाः
वृंदावनाची अधीशा राधा आणि तिची प्रिय सखी चंद्रावली, या दोघीही एकसारख्या गुणांनी आणि सौंदर्याने नटलेल्या आहेत. त्यांचे रूप मोहक असून त्यांची डोळे फार सुंदर आहेत.
मनोहरा मुग्धवेषाः किशोरीवयसोज्ज्वलाः । अग्रेतनास्तथा चान्या गोपकन्याः सहस्रशः
त्या दोघींसमोर असंख्य गोपी मुली उभ्या आहेत. त्या सर्व मोहक वेशात, तरुण वयाच्या तेजाने उजळून निघालेल्या आणि अत्यंत आकर्षक आहेत.
शुद्धकांचनपुंजाभाः सुप्रसन्नाः सुलोचनाः । तद्रूपहृदयारूढास्तदाश्लेष समुत्सुकाः
त्या सर्व गोपी शुद्ध सोन्यासारख्या तेजस्वी, प्रसन्न आणि सुंदर डोळ्यांच्या आहेत. त्यांचे मन आणि रूप त्याच्यामध्ये एकरूप झाले असून त्याच्या मिठीची आतुरतेने वाट पाहत आहेत.
श्यामामृतरसे मग्नाः स्फुरत्तद्भावमानसाः । नेत्रोत्पलार्चिते कृष्णपादाब्जेऽपितचेतसः
त्या सर्व कृष्णाच्या श्याम सुंदरतेच्या अमृतात बुडालेल्या आहेत. त्यांचे मन त्याच्या भावनेने भरलेले आहे. त्यांच्या कमळासारख्या डोळ्यांनी कृष्णाच्या कमळपदांची पूजा करीत, त्यांचे चित्त त्याच्यावर स्थिर झाले आहे.
श्रुतिकन्यास्ततो दक्षे सहस्रायुतसंयुताः । जगन्मुग्धीकृताकारा हृद्वर्तिकृष्णलालसाः
मग उजव्या बाजूला, हजारो वेदकन्या उभ्या आहेत. त्यांचे रूप संपूर्ण जगाला मोहवून टाकणारे आहे आणि त्यांच्या हृदयात कृष्णाची ओढ आहे.
नानासत्वस्वरालापमुग्धीकृतजगत्त्रयाः । तत्र गूढरहस्यानि गायंत्यः प्रेमविह्वलाः
त्यांच्या विविध मधुर स्वरांनी तीनही लोक मोहून जातात. त्या सर्व प्रेमाने भारावून जाऊन, गुप्त आणि रहस्यपूर्ण गीते गात आहेत.
देवकन्यास्ततः सव्ये दिव्यवेषारसोज्ज्वलाः । नानावैदिग्ध्यनिपुणा दिव्यभावभरान्विताः
मग डाव्या बाजूला, दिव्य वेशात आणि तेजाने झळकणाऱ्या देवकन्या उभ्या आहेत. त्या विविध कलांमध्ये कुशल असून, दिव्य भावनांनी परिपूर्ण आहेत.
सौंदर्यातिशयेनाढ्याः कटाक्षातिमनोहराः । निर्लज्जास्तत्र गोविंदे तदंगस्पर्शनोद्यताः
त्या सर्व सौंदर्याने परिपूर्ण असून, त्यांचे कटाक्ष फारच मनमोहक आहेत. त्या निर्लज्जपणे गोविंदाजवळ येतात आणि त्याच्या स्पर्शासाठी आतुर झालेल्या आहेत.
तद्भावमग्नमनसः स्मितसाचि निरीक्षणाः । मंदिरस्य ततो बाह्ये प्रियया विशदावृते
त्यांचे मन त्याच्यामध्ये पूर्णपणे गुंतले आहे. त्या हसत हसत कडेने पाहतात. सभामंडपाच्या बाहेर, प्रियांनी वेढलेले आहेत.
समानवेषवयसः समानबलपौरुषाः । समानगुणकर्माणः समानाभरणप्रियाः
त्यांचा पोशाख, वय, बळ आणि शौर्य सारखेच आहेत. त्यांचे गुण, कृत्ये आणि दागिन्यांची आवडही एकसारखीच आहे.