दंभं करोषि चेत्तीरे सरितस्त्वं सुदुर्मते । तस्मात्प्राप्नुहि निर्वाच्यं पशुत्वं तापसाधम
"अरे वाईट बुद्धीच्या, जर तू या नदीच्या काठी दंभ करतोस, तर तुला न सांगता येणारे फळ मिळेल—तू पशू होशील, अरे अधम तपस्व्या!"
शापं प्रदत्तं संश्रुत्य दुःखितोऽहं तदाभवम् । अग्राहिषं पदे तस्य मुनेर्दुर्वाससः किल
तो शाप ऐकून मी फार दुःखी झालो आणि दुर्वासा ऋषींच्या पायांवर लोळण घेतली.
तदा मे कृतवान्राम द्विजोऽनुग्रहमुत्तमम् । वाजितां प्राप्नुहि मखे राजराजस्य तापस
त्या वेळी, हे राम, त्या ब्राह्मणाने मला मोठे कृपाप्रसाद दिले—"तपस्व्या, तुला राजाधिराजाच्या यज्ञाचे फळ मिळेल."
पश्चात्तद्धस्तसंपर्काद्याहि तत्परमं पदम् । दिव्यं वपुर्मनोहारि धृत्वा दंभविवर्जितम्
"नंतर, त्याच्या हाताचा स्पर्श झाल्यावर, तू त्या परम स्थानाला जाशील आणि दिव्य, मोहक, दंभरहित रूप धारण करशील."
तेन शापोपिसंदिष्टो ममानुग्रहतां गतः । यदहं तव हस्तस्य स्पर्शं प्राप्तो मनोरमम्
माझ्यावर शाप दिला असला तरी, मी तुझ्या हाताचा सुंदर स्पर्श मिळाल्यामुळे त्याने मला कृपा दिली.
यदेव राम देवादिदुर्लभं बहुजन्मभिः । तत्तेऽहं करजस्पर्शं प्राप्तवानिह दुर्लभम्
"हे राम, जे देवांनाही असंख्य जन्मांत मिळत नाही, तो दुर्मिळ तुझ्या हाताचा स्पर्श मी येथे मिळवला आहे."
आज्ञापय महाराज त्वत्प्रसादादहं महत् । गच्छामि शाश्वतं स्थानं तव दुःखादिवर्जितम्
"महाराज, आज्ञा द्या. तुझ्या कृपेने मी आता दुःख आणि इतर सर्व क्लेशांपासून मुक्त, शाश्वत स्थानाला जात आहे."
न यत्र शोको न जरा न मृत्युः कालविभ्रमः । तत्स्थानं देव गच्छामि त्वत्प्रसादान्नराधिप
"जिथे शोक नाही, वृद्धत्व नाही, मृत्यू नाही, काळाचा गोंधळ नाही—त्या स्थानाला, राजन, मी तुझ्या कृपेने जात आहे."
इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य विमानवरमारुहत् । अनेकरत्नखचितं सर्वदेवाधिवंदितम्
असे म्हणून, त्याने रामाची प्रदक्षिणा केली आणि सर्व देवांनी वंदन केलेल्या, अनेक रत्नांनी मढवलेल्या दिव्य विमानावर चढला.
गतोऽसौ शाश्वतस्थानं रामपादप्रसादतः । पुनरावृत्तिरहितं शोकमोहविवर्जितम्
रामाच्या पायांच्या कृपेने तो शाश्वत स्थानाला गेला, जिथे पुन्हा जन्म नाही, शोक आणि मोह नाही.
तेन तत्कथितं श्रुत्वा रामं ज्ञात्वेतरे जनाः । विस्मयं प्रापिरे सर्वे परस्परमुदुन्मदाः
हे सर्व ऐकून, सर्व लोकांनी रामाचे खरे स्वरूप ओळखले आणि एकमेकांमध्ये आनंदाने, आश्चर्याने भरून गेले.
शृणु द्विजमहाबुद्धे दंभेनापि स्मृतो हरिः । ददाति मोक्षं सुतरां किं पुनर्दंभवर्जनात्
"हे विद्वान ब्राह्मण, ऐक—दंभाने जरी हरिचे स्मरण केले तरी तो मुक्ती देतो; मग दंभ सोडून केले तर किती अधिक!"
यथाकथंचिद्रामस्य कर्तव्यं स्मरणं परम् । येन प्राप्नोति परमं पदं देवादिदुर्लभम्
कोणत्याही प्रकारे रामाचं स्मरण करणं हेच सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य आहे. या स्मरणामुळे माणूस ते परमपद मिळवतो, जे देवांनाही सहज मिळत नाही.
तच्चित्रं वीक्ष्य मुनयः कृतार्थं मेनिरे निजम् । यद्रामचरणप्रेक्षा करस्पर्शपवित्रितम्
हे अद्भुत दृश्य पाहून ऋषी अत्यंत समाधानी झाले, कारण रामाच्या पायांचा स्पर्श त्यांच्या हातांना मिळाला आणि त्याने त्यांचे हात पावन झाले.
गते तस्मिन्सुरे स्वर्गं हयरूपधरे पुरा । उवाच रामस्तपसां निधीन्वेदविदुत्तमान्
घोड्याचं रूप घेतलेला तो देव स्वर्गात गेला, तेव्हा रामाने वेदज्ञ आणि तपस्वी श्रेष्ठ ऋषींना विचारलं.
किं कर्तव्यं मयाब्रह्मन्हयो नष्टो गतः सुखम् । होमः कथं पुरोभावी सर्वदैवततर्पकः
ब्राह्मणांनो, आता मी काय करावं? घोडा हरवला आणि आनंदाने निघून गेला. सर्व देवांना तृप्त करणारा हा यज्ञ आता कसा पूर्ण करायचा?
यथा स्यात्सुरसंतृप्तिर्यथा मे मख उत्तमः । तथा कुर्वंतु मुनयो यथा मे स्याद्विधिश्रुतम्
माझा यज्ञ वेदशास्त्रानुसार उत्तम व्हावा आणि देवांना तृप्ती मिळावी, यासाठी ऋषींनी तशी कृती करावी.
इति वाक्यं समाश्रुत्य जगाद मुनिसत्तमः । वसिष्ठः सर्वदेवानां चित्ताभिज्ञानकोविदः
रामाचं बोलणं ऐकून सर्व देवांच्या मनाचा जाणकार, श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठ बोलू लागले.
कर्पूरमाहर क्षिप्रं येन देवाः स्वयं पुरा । प्राप्य हव्यं ग्रहीष्यंति मद्वाक्यप्रेरिताधुना
लवकरच कर्पूर आणा. पूर्वी ज्यामुळे देवांनी स्वतः हवि स्वीकारली होती, तेच कर्पूर आता माझ्या शब्दामुळे ते पुन्हा स्वीकारतील.
इति वाक्यं समाकर्ण्य रामः क्षिप्रमुपाहरत् । कर्पूरं बहुदेवानां प्रीत्यर्थं बहुशोभनम्
हे ऐकताच रामाने लगेचच अनेक देवांच्या आनंदासाठी सुंदर आणि भरपूर कर्पूर आणला.
तदा मुनिः प्रहृष्टात्मा देवानाह्वयदद्भुतान् । ते सर्वे तत्क्षणात्प्राप्ताः स्वपरीवारसंवृताः
तेव्हा आनंदित मनाने त्या ऋषीने अद्भुत देवांना बोलावलं. त्या क्षणी सर्व देव आपल्या परिवारासह तिथे आले.
पार्वत्युवाच- यदाकर्णनमेतस्य ये वा पारिषदाः प्रभोः । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व दयानिधे
पार्वती म्हणाली— हे प्रभो, हे कथा ऐकणारे आणि प्रभूचे सेवक यांच्याबद्दल मला ऐकायचं आहे. कृपया, दयामूर्ती, मला ते सांग.
ईश्वर उवाच। राधया सह गोविंदं स्वर्णसिंहासनेस्थितम् । पूर्वोक्तरूपलावण्यं दिव्यभूषांबरस्रजम्
ईश्वर म्हणाले— राधेसोबत गोविंद सोन्याच्या सिंहासनावर विराजमान आहेत. त्यांचं रूप, सौंदर्य, दिव्य दागिने, वस्त्रं आणि हार याने ते शोभून दिसतात.
त्रिभंगी मंजु सुस्निग्धं गोपीलोचनतारकम् । तद्बाह्ये योगपीठे च स्वर्णसिंहासनावृते
ते त्रिभंगी, म्हणजे तीन ठिकाणी वाकलेली सुंदर आणि कोमल मुद्रा धारण करून उभे आहेत. गोपींच्या नजरेत ते तारेसारखे आहेत. सिंहासनाच्या बाहेर योगपीठावरही ते सोन्याच्या सिंहासनाने वेढलेले आहेत.
प्रत्यंगरभसावेशाः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः । ललिताद्याः प्रकृत्यंशा मूलप्रकृतिराधिका
कृष्णाच्या मुख्य प्रियका, ललिता आणि इतर, त्यांच्या अंगाला बिलगलेल्या आहेत. त्या सर्व प्रकृतीचे अंश आहेत आणि राधिकाच मूळ प्रकृती आहे.
संमुखे ललिता देवी श्यामला वायुकोणके । उत्तरे श्रीमती धन्या ऐशान्यां श्रीहरिप्रिया
समोर ललिता देवी, वायव्य दिशेला श्यामला, उत्तरेला श्रीमती धान्या आणि ईशान्येला श्रीहरिप्रिया आहेत.
विशाखा च तथा पूर्वे शैब्या चाग्नौ ततः परम् । पद्मा च दक्षिणे पश्चान्नैर्ऋते क्रमशः स्थिताः
पूर्वेला विशाखा, आग्नेय दिशेला शैब्या, दक्षिणेला पद्मा आणि नैऋत्य दिशेला त्या अनुक्रमे आहेत.
योगपीठे केसराग्रे चारु चंद्रावती प्रिया । अष्टौ प्रकृतयः पुण्याः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः
योगपीठावर, सिंहाच्या अग्रभागी सुंदर चंद्रावती प्रिय आहे. या आठ प्रकृती पुण्यवान आणि कृष्णाच्या मुख्य प्रियका आहेत.
प्रधानप्रकृतिस्त्वाद्या राधा चंद्रावती समा । चंद्रावली चित्ररेखा चंद्रा मदनसुंदरी
राधा ही मुख्य प्रकृती आहे आणि ती चंद्रावतीसारखीच आहे. चंद्रावली, चित्ररेखा, चंद्रा आणि मदनसुंदरी ह्या देखील आहेत.
प्रिया च श्रीमधुमती चंद्ररेखा हरिप्रिया । षोडशाद्याः प्रकृतयः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः
प्रिय, श्रीमधुमती, चंद्ररेखा आणि हरिप्रिया—या सोळा प्रकृती कृष्णाच्या मुख्य प्रियका आहेत.