रघुनाथ इति ख्यातिं गमिष्यति महामनाः । तेषामनंतनामानि रामस्य बलिनः सखि
तो महान मनाचा असून रघुनाथ म्हणून प्रसिद्ध होईल; हे आहेत रामाचे असंख्य नावं, हे सखे, तो बलवान आहे.
पद्मकोश इव शोभनं मुखं । पंकजाभनयने सुदीर्घके । उन्नता पृथुमनोहरा नसा । वल्गुसंगत मनोहरे भ्रुवौ
त्याचे मुख कमळाच्या कळीप्रमाणे सुंदर आहे; त्याचे डोळे कमळासारखे लांब आहेत; त्याचा नाक उंच, रुंद आणि आकर्षक आहे; त्याच्या भुवया सुंदर, नीट जुळलेल्या आणि मन मोहून टाकणाऱ्या आहेत.
जानुलंबित मनोहरौ भुजौ । कंबुशोभिगलकोऽतिह्रस्वकः । सत्कपाटतलविस्तृतश्रिकं । वक्ष एतदमलं सलक्ष्मकम्
त्याचे भुज दोनही गुडघ्यापर्यंत लांब आणि आकर्षक आहेत; त्याचा गळा शंखासारखा उजळ आहे आणि फारच लहान आहे; त्याचे छाती रुंद, तेजस्वी, शुभ चिन्हांनी युक्त, निर्मळ आणि तेजस्वी आहे.
शोभनोरुकटिशोभया युतं । जानुयुग्मममलं स्वसेवितम् । पादपद्ममखिलैर्निजैः सदा । सेवितं रघुपतिं सुशोभनम्
त्याच्या मांड्या आणि कटी सुंदर आहेत; त्याची दोन्ही गुडघी स्वच्छ आणि नीटस आहेत; त्याची कमळासारखी पाय नेहमीच त्याच्या सेवकांनी सेवा केली जातात—असा हा तेजस्वी रघुपती आहे.
एतद्रूपधरो रामो मया किं तु स वर्ण्यते । शताननोपि नो याति पक्षिणः किमु मादृशाः
रामाने असा अद्भुत रूप घेतले आहे, ते मी कसे वर्णन करू? ज्याच्याकडे हजार डोके आहेत तोही त्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही, मग आमच्यासारख्या पक्ष्यांनी ते कसे सांगावे?
यद्रूपं वीक्ष्य ललिता मनोहरवपुर्धरा । लक्ष्मीर्मुमोह भुविका वर्तते या न मोहति
ते सुंदर आणि मन मोहून टाकणारे रूप पाहून, जी लक्ष्मी कधीच या पृथ्वीवर मोहात पडत नाही, ती सुद्धा चकित झाली.
महाबलो महावीर्यो महामोहनरूपधृक् । किं वर्णयामि श्रीरामं सर्वैश्वर्यगुणान्वितम्
तो अत्यंत बलवान, पराक्रमी आणि मनाला मोहून टाकणारे रूप धारण करणारा आहे. सर्व ऐश्वर्य आणि गुणांनी युक्त अशा श्रीरामाचे मी कसे वर्णन करू?
धन्या सा जानकीदेवी महामोहनरूपधृक् । रंस्यते येन सहिता वर्षाणामयुतं मुदा
ती जानकी देवी किती भाग्यवान! कारण ती त्या अत्यंत मोहक रूप असलेल्या रामासोबत दहा हजार वर्षे आनंदाने रमणार आहे.
त्वं कासि किं तु नामासि बत सुंदरि यत्तु माम् । परिपृच्छसि वैदग्ध्याद्रामकीर्तनमादरात्
सुंदरी, तू कोण आहेस आणि तुझे नाव काय? तू इतक्या कौशल्याने आणि प्रेमाने माझ्याकडे रामाच्या कीर्तीबद्दल विचारतेस.
एतद्वाक्यं समाकर्ण्य जानकी पक्षिणोर्युगम् । उवाच जन्मललितं शंसंती स्वस्य मोहनम्
हे ऐकून जानकीने त्या पक्ष्यांच्या जोडप्याशी आपला जन्म आणि स्वतःच्या मोहाचा कारण सांगितले.
या त्वया जानकी प्रोक्ता साहं जनकपुत्रिका । स रामो मां यदाभ्येत्य प्राप्स्यते सुमनोहरः
ज्याला तू जानकी म्हणालीस, ती मीच आहे, जनकाची कन्या. तो अत्यंत मनोहारी राम मला प्राप्त करणार आहे.
तदा वां मोचयाम्यद्धानान्यथा वाक्यलोभिता । लालयामि सुखेनास्तां मद्गेहे मधुराक्षरौ
तेव्हा मी तुम्हा दोघांना नक्की सोडीन, किंवा तुमच्या गोड बोलण्याने मोहित होऊन तिला माझ्या घरी सुखाने ठेवीन, गोड आवाज असणाऱ्यांनो.
इत्युक्तं तत्समाकर्ण्य वेपतुर्भयतां गतौ । परस्परं प्रक्षुभितौ जानकीमित्यवोचताम्
ती असे म्हणताच, ते ऐकून पक्षी घाबरून थरथरले; दोघेही अस्वस्थ होऊन त्यांनी एकत्रितपणे जानकीला उद्देशून बोलले.
वयं वै पक्षिणः साध्वि वनस्था वृक्षगोचराः । परिभ्रमाम सर्वत्र नो सुखं नो भवेद्गृहे
साध्वी, आम्ही फक्त पक्षी आहोत, जंगलात झाडांमध्ये राहणारे. आम्ही सर्वत्र भटकतो; घरात आम्हाला कधीच सुख मिळणार नाही.
अंतर्वत्नी स्वके स्थाने गत्वा संसूय पुत्रकान् । त्वत्स्थानमागमिष्यामि सत्यं मे ह्युदितं वचः
माझी जोडीदार तिच्या जागी राहून पिल्लांना जन्म देईल; त्यानंतर मी नक्कीच तुझ्या घरी येईन. माझे शब्द खरे आहेत.
एवं प्रोक्ता तया सा तु न मुमोच शुकीं स्वयम् । तदापतिस्तां प्रोवाच विनीतवदनुत्सुकः
त्याने असे सांगितले तरी तिने त्या शुकीला सोडले नाही; तेव्हा तिचा नवरा नम्रपणे आणि आतुरतेने तिला म्हणाला.
सीते मुंच कथं भार्यां रक्षसे मे मनोहरीम् । आवां गच्छाव विपिने विचरावः सुखं वने
सीते, माझ्या प्रिय पत्नीला सोड, तू तिला कशी बंदिस्त ठेवू शकतेस? आम्ही दोघे जंगलात जाऊन आनंदाने भटकू दे.
अंतर्वत्नी तु वर्तेत भार्या मम मनोरमा । तस्याः प्रसूतिं कृत्वा त्वामागमिष्यामि शोभने
माझी सुंदर पत्नी, माझी जोडीदार तिच्या जागी राहू दे; ती पिल्लांना जन्म दिल्यावर, हे शुभे, मी तुझ्याकडे येईन.
इत्युक्ता निजगादेमं सुखं गच्छ महामते । एतां रक्षामि सुखिनीं मत्पार्श्वे प्रियकारिणीम्
असे ऐकून तिने उत्तर दिले: 'महामती, तू आनंदाने जा; मी तिला माझ्या जवळ सुखात आणि प्रेमाने ठेवीन.'
इत्युक्तो दुःखितः पक्षी तामूचे करुणान्वितः । योगिभिः प्रोच्यते यद्वै तद्वचस्तथ्यमेव हि
असे ऐकल्यावर तो दु:खी पक्षी करुणेने म्हणाला: 'योगी लोक जे सांगतात ते खरेच आहे.'
न वक्तव्यं न वक्तव्यं मौनमाश्रित्य तिष्ठताम् । नोचेत्स वाक्यदोषेण प्राप्नोत्यालानमुन्मदः
'बोलू नये, बोलू नये—मौन धारण करावे. नाहीतर बोलण्याच्या दोषाने माणूस बंधनात सापडतो.'
वयं चेदत्र वाक्यं नाकरिष्याम नगोपरि । बंधनं कथमावां स्यात्तस्मान्मौनं समाचरेत्
'जर आम्ही या डोंगरावर हे बोललो नसतो, तर हे बंधन आम्हावर कसे आले असते? म्हणूनच माणसाने मौन पाळावे.'
इत्युक्त्वा तां प्रत्युवाच नाहं जीवामि सुंदरि । एतया भार्यया सीते तस्मान्मुंच मनोहरे
हे बोलून त्याने तिला उत्तर दिलं, "सुंदरी, मी या माझ्या पत्नीबरोबर राहू शकत नाही, सीते. म्हणून, मनोहरिणी, तिला सोडून दे."
अनेकविधवाक्यैः सा बोधिता नामुचत्तदा । कुपिता दुःखिता भार्या शशाप जनकात्मजाम्
अनेक प्रकारे समजावूनही तिने त्यावेळी तिला सोडली नाही. रागावलेली आणि दुःखी झालेली ती पत्नी, जनकात्मजेला शाप दिला.
यथा त्वं पतिना सार्धं वियोजयसि मामितः । तथा त्वमपि रामेण वियुक्ता भव गर्भिणी
जशी तू मला इथे माझ्या नवऱ्यापासून वेगळी करतेस, तशीच तूही, गरोदर असताना, रामापासून वेगळी होशील.
इत्युक्तवत्यां तस्यां तु दुःखितायां पुनः पुनः । प्राणा निरगमन्दुःखात्पतिदुःखेन पूरितात्
ती असे बोलत असताना, पुन्हा पुन्हा दुःखाने तिचा जीव गेला, कारण नवऱ्याच्या विरहाने तिचं मन पूर्णपणे भरून गेलं होतं.
रामं रामं स्मरंत्याश्च वदंत्यांश्च पुनः पुनः । विमानमागतं सुष्ठु पक्षिणी स्वर्गता बभौ
रामाचं नाव आठवत आणि पुन्हा पुन्हा उच्चारत असताना, एक सुंदर विमान आलं आणि ती पक्षीपत्नी स्वर्गात गेल्यासारखी दिसली.
तस्यां मृतायां दुःखार्तो भर्ता तस्याः स पक्षिराट् । परमं क्रोधमापन्नो जाह्नव्यां दुःखितोऽपतत्
ती मरण पावल्यावर, तिचा नवरा, तो पक्षीराज, दुःखाने व्याकुळ होऊन, प्रचंड रागाने भरून, जन्हवीमध्ये पडला.
तथा भवामि रामस्य नगरे जनपूरिते । मद्वाक्यादियमुद्विग्ना वियोगेन सुदुःखिता
रामाच्या लोकांनी भरलेल्या नगरीत, माझ्या शब्दांमुळे ही व्याकुळ होईल आणि विरहाने फारच दुःखी राहील.
इत्युक्त्वा स पपातोदे जाह्नव्या भ्रमशोभिते । दुःखितः कुपितो भीतस्तद्वियोगेन कंपितः
असं म्हणून तो सुंदर वाहणाऱ्या जन्हवीत पडला, दुःखी, रागावलेला, घाबरलेला आणि त्या विरहाने हादरलेला.