एवं कोलाहले वृत्ते सुरथो नाम भूमिपः । स्वसुतैः सैनिकैश्चाथ वृतः प्रायाद्रणांगणे
अशा गोंधळात, सुरथ नावाचा राजा आपल्या मुलांसह आणि सैन्यासह रणभूमीकडे निघाला.
गजैरथैर्हयैः पत्तिव्रजैः पूर्णां तु मेदिनीम् । कुर्वन्समुद्रइव तां प्लावयन्ददृशे भटैः
हत्ती, रथ, घोडे आणि पायदळ यांच्या तुकड्यांनी तो पृथ्वी भरून टाकू लागला; जणू काही तो वीरांनी भरलेला समुद्रच ओसंडून वाहू लागला.
शंखनादेन संघुष्टं जयनादैस्तथैव च । वीक्ष्य तं प्रधनोद्युक्तं सुमतिं प्राह भूमिपः
शंखनाद आणि विजयघोषाने रणभूमी दुमदुमली; तो मुख्य युद्धासाठी सज्ज झालेला पाहून राजाने सुमतीला संबोधून बोलले.
शत्रुघ्न उवाच। एष राजा समायातो महासैन्यपरीवृतः । अत्र यत्कृत्यमस्माकं तद्वदस्व महामते
शत्रुघ्न म्हणाला: हा राजा मोठ्या सैन्याने वेढलेला येत आहे; हे ज्ञानी, या वेळी आपल्याला काय करावे लागेल ते सांग.
सुमतिरुवाच। योद्धव्यमत्र बहुभिर्वीरै रणविशारदैः । पुष्कलादिभिरत्युग्रैः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदैः
सुमती म्हणाला: येथे पुष्कळ शूर, रणकुशल वीर—पुष्कळ आणि इतर बलवान, सर्व शस्त्रास्त्रांचे जाणकार—यांना लढावे लागेल.
राज्ञा सह समीरस्य पुत्रः परमशौर्यवान् । युद्धं करोतु सुबलः परयुद्धविशारदः
राजासोबत वायुपुत्र, अत्यंत शौर्यवान, बलवान आणि युद्धकौशल्य असलेला, युद्ध करावा.
शेष उवाच। इति ब्रूते महामात्यो यावत्तावन्नृपात्मजाः । रणांगणे धनूंष्यद्धा स्फारयामासुरुद्धताः
शेष म्हणाला: मंत्री असे बोलत असतानाच, राजपुत्रांनी रणभूमीत आपापली धनुष्ये जोरात ओढून ताणली.
तान्वीक्ष्य योधाः सुबलाः पुष्कलाद्या रणोत्कटाः । अभिजग्मुः स्यंदनैः स्वैर्धनुर्बाणकरा मताः
ते पाहून, पुष्कळ आणि इतर रणासाठी उत्सुक, बलवान वीर आपापल्या रथांवरून, धनुष्यबाण हातात घेऊन पुढे आले.
चंपकेन महावीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् । द्वैरथेनैव युयुधे महावीरेण शालिना
महावीर पुष्कळ, उत्तम अस्त्रविद्या असलेला, चंपकासह, महावीर शालिनाशी एकलढती लढू लागला.
मोहकं योधयामास जानकिः स कुशध्वजः । रिपुंजयेन विमलो दुर्वारेण सुबाहुकः
कुशध्वज, जनकपुत्र, मोहकाशी लढू लागला; विमलाने रिपुंजयाशी, आणि सुभाहुकाने दुर्वाराशी सामना केला.
प्रतापिना प्रतापाग्र्यो बलमोदेन चांगदः । हर्यक्षेण नीलरत्नः सहदेवेन सत्यवान्
अंगद, पराक्रमात श्रेष्ठ, प्रतापिन आणि बलमोदाशी लढला; नीलरत्न हऱ्याक्षाशी, आणि सत्यवान सहदेवाशी भिडला.
राजा वीरमणिर्भूरि देवेन युयुधे बली । असुतापेन चोग्राश्वो युयुधे बलसंयुतः
राजा वीरमणि, बलशाली, भूरीदेवासोबत लढला; उग्राश्व, बळाने युक्त, असुतापाशी युद्ध करू लागला.
द्वैरथं तु महद्युद्धमकुर्वन्युद्धकोविदाः । सर्वे शस्त्रास्त्रकुशलाः सर्वे युद्धविशारदाः
हे सर्व युद्धकुशल, शस्त्रास्त्रात निपुण, मोठ्या एकलढती युद्धात सामील झाले; प्रत्येकाने युद्धातील कौशल्य दाखवले.
एवं प्रवृत्ते संग्रामे सुरथस्य सुतैस्तदा । अत्यंतं कदनं तत्र बभूव मुनिसत्तम
अशा प्रकारे सुरथाच्या मुलांसह युद्ध सुरू होताच, हे श्रेष्ठ मुनी, तिथे अतिशय भयंकर संहार घडून आला.
पुष्कलश्चंपकं प्राह किं नामासि नृपात्मज । धन्योसि यो मया सार्धं रणमध्यमुपेयिवान्
पुष्कळाने चंपकाला विचारले, "राजकुमार, तुझे नाव काय आहे? माझ्याबरोबर रणभूमीत उतरल्याबद्दल तू खरोखरच भाग्यवान आहेस."
इदानीं तिष्ठ किं यासि कथं ते जीवितं भवेत् । एहि युद्धं मया सार्धं सर्वशस्त्रास्त्रकोविद
आता इथेच उभा राहा—पळतोस कशाला? आपले प्राण कसे वाचवशील? सर्व शस्त्रास्त्रात निपुण असलेल्या तु, माझ्याशी लढायला ये."
इत्यभिव्याहृतं तस्य श्रुत्वा राजात्मजो बली । जगाद पुष्कलं वीरो मेघगंभीरया गिरा
हे शब्द ऐकून, बलवान राजपुत्राने मेघासारख्या गंभीर आवाजात पुष्कळाला उत्तर दिले.
चंपक उवाच। न नाम्ना न कुलेनेदं युद्धमत्र भविष्यति । तथापि तव वक्ष्येऽहं स्वनामबलपूर्वकम्
चंपक म्हणाला, "इथे नाव किंवा कुळावरून युद्ध होत नाही. तरीही, मी तुला माझे नाव आणि बळ सांगतो."
मम माता राघवेशो मत्पिता राघवः स्मृतः । मम बंधू रामचंद्र स्वःजनो मम राघवः
माझी आई राघवावर भक्त आहे; माझे वडील राघव म्हणून ओळखले जातात; माझे नातेवाईक रामचंद्र आहेत; माझे आप्तही राघवच आहेत.
मन्नाम रामदासश्च सदा रामस्य सेवकः । तारयिष्यति मां युद्धे रामो भक्तकृपाकरः
माझे नाव रामदास आहे, मी नेहमी रामाचा सेवक आहे. भक्तांवर कृपा करणारा राम मला या युद्धातून तारेल.
लोकानां मतमास्थाय प्रब्रवीमि तवाधुना । सुरथस्य सुतश्चाहं माता वीरवतीमम
लोकांचे मत लक्षात घेऊन मी तुला सांगतो—मी सुरथाचा मुलगा आहे आणि माझी आई वीरवती आहे.
मन्नामयो मधौ सर्वाञ्छोभनान्विदधाति वै । मधुपायंरसावा संत्यजंति मधुमोहिताः
माझे नाव मधौ आहे; तो नेहमी सर्वांना चांगले देतो. मधुरसाने मोहित झालेले लोक मधपानाचाही त्याग करतात.
वर्णेन स्वर्णसदृशो मध्ये लिंगवपुर्धरः । तदाख्ययाभिधां वीर जानीहि मम मोहिनीम्
माझा रंग सोन्यासारखा आहे आणि माझ्या अंगावर पुरुषी रूप आहे. त्या नावाने, हे वीर, माझ्या मोहक ओळखीची जाणीव ठेव.
युध्यस्व बाणैः प्रधनेन को जेतुं हि मां क्षमः । इदानीं दर्शयिष्यामि स्वपराक्रममद्भुतम्
बाणांनी पुढे येऊन लढ—मला जिंकण्याची शक्ती कुणात आहे? आता मी माझे अद्भुत शौर्य दाखवतो.
शेष उवाच। इति श्रुत्वा महद्वाक्यं पुष्कलो हृदि तोषितः । तं दुर्जयं मन्यमानः शरान्मुंचन्रणेऽभवत्
शेष म्हणतो—ही मोठी वचने ऐकून पुष्कळाच्या मनात आनंद झाला. तो चंपकाला जिंकणे कठीण आहे असे मानून रणभूमीत बाण सोडू लागला.
शरसंघं प्रमुंचंतं कोटिधा पुष्कलं ययौ । चंपकः कोपसंयुक्तो धनुः सज्यमथाकरोत्
पुष्कळ असंख्य बाणांचा वर्षाव करीत असताना, चंपक रागाने भरून आपले धनुष्य सज्ज करू लागला.
मुमोच निशितान्बाणान्वैरिवृंदविदारणान् । स्वनामचिह्नितान्स्वर्णपुंखभागसमन्वितान्
त्याने धारदार, शत्रूंच्या फौजांना फाडणारे, स्वतःच्या नावाने चिन्हांकित आणि सोन्याच्या पिसांनी सजलेले बाण सोडले.
तांश्चिच्छेद महावीरः पुष्कलः प्रधनांगणे । शरांधकारं सर्वत्र मुंचन्बाणाञ्छिलाशितान्
महावीर पुष्कळाने रणभूमीच्या मध्यभागी ते सर्व बाण छाटले आणि सर्वत्र दगडाच्या टोकांचे बाण सोडून बाणांची अंधारी केली.
स्वबाणच्छेदनं दृष्ट्वा कृतं वीरेण चंपकः । आह्वयामास बलिनं पुष्कलं कोपपूरितः
आपले बाण वीराने छाटलेले पाहून, चंपक रागाने भरून बलवान पुष्कळाला पुन्हा आव्हान दिले.
मा प्रयाहि रणं त्यक्त्वेति ब्रुवन्समरे पुनः । पुष्कलं हृदये बाणैर्विव्याध दशभिस्त्वरन्
"रण सोडून जाऊ नकोस," असे पुन्हा पुन्हा सांगत, चंपकाने झपाट्याने पुष्कळाच्या हृदयात दहा बाण घुसवले.