यस्यां मृताः कीटपतंगभृंगाः पश्वादयो वा सुरयोनयो वा । स्वकर्मसंभोगसुखं विहाय गच्छंति कैलासमतीतदुःखाः
ज्या ठिकाणी मरलेले—कीटक, पतंग, भुंगे, पशू किंवा देवयोनीचे सुद्धा—आपल्या कर्माने मिळालेल्या सुखांचा त्याग करून, सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन कैलासाला जातात.
मणिकर्णिर्यत्र तीर्थं यस्यामुत्तरवाहिनी । करोति संसृतेर्बंधच्छेदं पापकृतामपि
जिथे मणिकर्णिका हे तीर्थ आहे, जिथे नदी उत्तरवाहिनी आहे, तिथे पाप करणाऱ्यांचेही संसारबंधन तुटते.
कपर्दिनः कुंडलिनः सर्पभूषाधरावराः । गजचर्मपरीधाना वसंति गतदुःखकाः
तेथे जटा असलेले, गुंडाळलेले केस असलेले, सर्पांचे दागिने घालणारे, हत्तीच्या कातड्याचे वस्त्र घालणारे, दुःखमुक्त लोक राहतात.
कालभैरवनामात्र करोति यमशासनम् । न करोति नृणां वार्तां यमो दंडधरः प्रभुः
फक्त कालभैरवाचे नाव घेतले तरी यमाचे आदेश निष्फळ होतात; दंडधारी यम प्रभू माणसांच्या व्यवहारात लक्ष घालत नाही.
एतादृशी मया दृष्टा काशी विश्वेश्वरांकिता । अनेकान्यपि तीर्थानि मया दृष्टानि भूमिप
अशी ही काशी, जी विश्वेश्वराने पावन केली आहे, मी पाहिली आहे; आणि राजन, मी अनेक इतर तीर्थस्थानेही पाहिली आहेत.
परमेकं महच्चित्रं यद्दृष्टं नीलपर्वते । पुरुषोत्तमसान्निध्ये तन्न क्वाप्यक्षिगोचरम्
पण एक अद्भुत, श्रेष्ठ स्थान मी नील पर्वतावर पाहिले, पुरुषोत्तमाच्या सान्निध्यात; ते दुसऱ्या कुठेही डोळ्यांना दिसत नाही.
शेष उवाच। तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य सुरथस्यांगदाननात् । सज्जीभूता रणे सर्वे रथस्था रणकोविदाः
शेष म्हणाला: सुरथाच्या ठाम चेहऱ्याने उच्चारलेले ते शब्द ऐकून, रथावर उभे असलेले सर्व युद्धात निपुण वीर लढाईसाठी सज्ज झाले.
पटहानां निनादोऽभूद्भेरीनादस्तथैव च । वीराणां गर्जनानादाः प्रादुर्भूता रणांगणे
पडघमांचा आवाज आणि भेरींचा गजर झाला, तसेच रणभूमीवर वीरांच्या सिंहगर्जना घुमू लागल्या.
रथचीत्कारशब्देन गजानां बृंहितेन च । व्याप्तं तत्सकलं विश्वं दिवं यातो महारवः
रथांच्या चाकांचा गडगडाट आणि हत्तींच्या चिंघाड्यांनी सारा परिसर भरून गेला; तो प्रचंड गोंधळ साऱ्या जगात पसरला आणि आकाशापर्यंत पोहोचला.
रणोत्साहेन संयुक्ता वीरा रणविशारदाः । कुर्वंति विविधान्नादान्कातरस्य भयंकरान्
युद्धाचा उत्साह अंगी असलेले, रणकौशल्य असलेले वीर विविध भयंकर आवाज करून भित्र्यांच्या मनात भीती निर्माण करू लागले.
एवं कोलाहले वृत्ते सुरथो नाम भूमिपः । स्वसुतैः सैनिकैश्चाथ वृतः प्रायाद्रणांगणे
अशा गोंधळात, सुरथ नावाचा राजा आपल्या मुलांसह आणि सैन्यासह रणभूमीकडे निघाला.
गजैरथैर्हयैः पत्तिव्रजैः पूर्णां तु मेदिनीम् । कुर्वन्समुद्रइव तां प्लावयन्ददृशे भटैः
हत्ती, रथ, घोडे आणि पायदळ यांच्या तुकड्यांनी तो पृथ्वी भरून टाकू लागला; जणू काही तो वीरांनी भरलेला समुद्रच ओसंडून वाहू लागला.
शंखनादेन संघुष्टं जयनादैस्तथैव च । वीक्ष्य तं प्रधनोद्युक्तं सुमतिं प्राह भूमिपः
शंखनाद आणि विजयघोषाने रणभूमी दुमदुमली; तो मुख्य युद्धासाठी सज्ज झालेला पाहून राजाने सुमतीला संबोधून बोलले.
शत्रुघ्न उवाच। एष राजा समायातो महासैन्यपरीवृतः । अत्र यत्कृत्यमस्माकं तद्वदस्व महामते
शत्रुघ्न म्हणाला: हा राजा मोठ्या सैन्याने वेढलेला येत आहे; हे ज्ञानी, या वेळी आपल्याला काय करावे लागेल ते सांग.
सुमतिरुवाच। योद्धव्यमत्र बहुभिर्वीरै रणविशारदैः । पुष्कलादिभिरत्युग्रैः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदैः
सुमती म्हणाला: येथे पुष्कळ शूर, रणकुशल वीर—पुष्कळ आणि इतर बलवान, सर्व शस्त्रास्त्रांचे जाणकार—यांना लढावे लागेल.
राज्ञा सह समीरस्य पुत्रः परमशौर्यवान् । युद्धं करोतु सुबलः परयुद्धविशारदः
राजासोबत वायुपुत्र, अत्यंत शौर्यवान, बलवान आणि युद्धकौशल्य असलेला, युद्ध करावा.
शेष उवाच। इति ब्रूते महामात्यो यावत्तावन्नृपात्मजाः । रणांगणे धनूंष्यद्धा स्फारयामासुरुद्धताः
शेष म्हणाला: मंत्री असे बोलत असतानाच, राजपुत्रांनी रणभूमीत आपापली धनुष्ये जोरात ओढून ताणली.
तान्वीक्ष्य योधाः सुबलाः पुष्कलाद्या रणोत्कटाः । अभिजग्मुः स्यंदनैः स्वैर्धनुर्बाणकरा मताः
ते पाहून, पुष्कळ आणि इतर रणासाठी उत्सुक, बलवान वीर आपापल्या रथांवरून, धनुष्यबाण हातात घेऊन पुढे आले.
चंपकेन महावीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् । द्वैरथेनैव युयुधे महावीरेण शालिना
महावीर पुष्कळ, उत्तम अस्त्रविद्या असलेला, चंपकासह, महावीर शालिनाशी एकलढती लढू लागला.
मोहकं योधयामास जानकिः स कुशध्वजः । रिपुंजयेन विमलो दुर्वारेण सुबाहुकः
कुशध्वज, जनकपुत्र, मोहकाशी लढू लागला; विमलाने रिपुंजयाशी, आणि सुभाहुकाने दुर्वाराशी सामना केला.
प्रतापिना प्रतापाग्र्यो बलमोदेन चांगदः । हर्यक्षेण नीलरत्नः सहदेवेन सत्यवान्
अंगद, पराक्रमात श्रेष्ठ, प्रतापिन आणि बलमोदाशी लढला; नीलरत्न हऱ्याक्षाशी, आणि सत्यवान सहदेवाशी भिडला.
राजा वीरमणिर्भूरि देवेन युयुधे बली । असुतापेन चोग्राश्वो युयुधे बलसंयुतः
राजा वीरमणि, बलशाली, भूरीदेवासोबत लढला; उग्राश्व, बळाने युक्त, असुतापाशी युद्ध करू लागला.
द्वैरथं तु महद्युद्धमकुर्वन्युद्धकोविदाः । सर्वे शस्त्रास्त्रकुशलाः सर्वे युद्धविशारदाः
हे सर्व युद्धकुशल, शस्त्रास्त्रात निपुण, मोठ्या एकलढती युद्धात सामील झाले; प्रत्येकाने युद्धातील कौशल्य दाखवले.
एवं प्रवृत्ते संग्रामे सुरथस्य सुतैस्तदा । अत्यंतं कदनं तत्र बभूव मुनिसत्तम
अशा प्रकारे सुरथाच्या मुलांसह युद्ध सुरू होताच, हे श्रेष्ठ मुनी, तिथे अतिशय भयंकर संहार घडून आला.
पुष्कलश्चंपकं प्राह किं नामासि नृपात्मज । धन्योसि यो मया सार्धं रणमध्यमुपेयिवान्
पुष्कळाने चंपकाला विचारले, "राजकुमार, तुझे नाव काय आहे? माझ्याबरोबर रणभूमीत उतरल्याबद्दल तू खरोखरच भाग्यवान आहेस."
इदानीं तिष्ठ किं यासि कथं ते जीवितं भवेत् । एहि युद्धं मया सार्धं सर्वशस्त्रास्त्रकोविद
आता इथेच उभा राहा—पळतोस कशाला? आपले प्राण कसे वाचवशील? सर्व शस्त्रास्त्रात निपुण असलेल्या तु, माझ्याशी लढायला ये."
इत्यभिव्याहृतं तस्य श्रुत्वा राजात्मजो बली । जगाद पुष्कलं वीरो मेघगंभीरया गिरा
हे शब्द ऐकून, बलवान राजपुत्राने मेघासारख्या गंभीर आवाजात पुष्कळाला उत्तर दिले.
चंपक उवाच। न नाम्ना न कुलेनेदं युद्धमत्र भविष्यति । तथापि तव वक्ष्येऽहं स्वनामबलपूर्वकम्
चंपक म्हणाला, "इथे नाव किंवा कुळावरून युद्ध होत नाही. तरीही, मी तुला माझे नाव आणि बळ सांगतो."
मम माता राघवेशो मत्पिता राघवः स्मृतः । मम बंधू रामचंद्र स्वःजनो मम राघवः
माझी आई राघवावर भक्त आहे; माझे वडील राघव म्हणून ओळखले जातात; माझे नातेवाईक रामचंद्र आहेत; माझे आप्तही राघवच आहेत.
मन्नाम रामदासश्च सदा रामस्य सेवकः । तारयिष्यति मां युद्धे रामो भक्तकृपाकरः
माझे नाव रामदास आहे, मी नेहमी रामाचा सेवक आहे. भक्तांवर कृपा करणारा राम मला या युद्धातून तारेल.