पूज्यः स एव भगवान्पुरुषोत्तमसंज्ञकः । नाना पुर्यो मया दृष्टाः सर्वपापक्षयंकराः
तोच भगवंत, ज्याला पुरुषोत्तम म्हणतात, पूज्य आहे. मी अनेक तीर्थस्थाने पाहिली आहेत, जी सर्व पापांचा नाश करतात.
अयोध्या सरयूस्तापी तथा द्वारं हरेः परम् । अवंती विमला कांची रेवा सागरगामिनी
अयोध्या, सरयू, तापी, तसेच हरिचे श्रेष्ठ द्वार; अवंती, निर्मळ कांची आणि सागराकडे वाहणारी रेवा—
गोकर्णं हाटकाख्यं च हत्याकोटिविनाशनम् । मल्लिकाख्यो महाशैलो मोक्षदः पश्यतां नृणाम्
गोकर्ण, हाटक नावाचे ठिकाण, जे असंख्य हत्या नष्ट करते; मल्लिका नावाचा मोठा डोंगर, जो पाहणाऱ्यांना मोक्ष देतो—
यत्रांगेषु नृणां तोयं श्यामं वा निर्मलं भवेत् । पातकस्यापहारीदं मया दृष्टं तु तीर्थकम्
जिथे माणसांच्या अंगावर काळे किंवा निर्मळ पाणी पडते, ते तीर्थ मी पाहिले आहे, जे पापांचा नाश करते.
मया द्वारवती दृष्टा सुरासुर निषेविता । गोमती यत्र वहति साक्षाद्ब्रह्मजला शुभा
मी द्वारवती पाहिली आहे, जिथे देव आणि दैत्य सेवा करतात, जिथे शुभ गोमती नदी वाहते, जी खऱ्या अर्थाने ब्रह्मजल आहे.
यत्र स्वापो लयः प्रोक्तो मृतिर्मोक्ष इति श्रुतिः । यस्यां संवसतां नॄणां न कलि प्रभवेत्क्वचित्
जिथे झोप, विलय, मृत्यू आणि मोक्ष यांचा शास्त्रात उल्लेख आहे; जिथे राहणाऱ्यांवर कधीच कलियुगाचा प्रभाव होत नाही—
चक्रांका यत्र पाषाणा मानवा अपि चक्रिणः । पशवः कीटपक्ष्याद्याः सर्वे चक्रशरीरिणः
जिथे दगडांवर चक्राचा चिन्ह असतो, आणि माणसांवरही चक्राची खूण असते; सर्व प्राणी, पशू, कीटक, पक्षी—सर्वांवर चक्र असते.
त्रिविक्रमो वसेद्यस्यां सर्वलोकैकपालकः । सा पुरी तु महापुण्यैर्मया दृग्गोचरीकृता
जिथे त्रिविक्रम राहतो, जो सर्व लोकांचा एकमेव रक्षक आहे; ती नगरी, मोठ्या पुण्याने युक्त, माझ्या दृष्टीस पडली आहे.
कुरुक्षेत्रं मया दृष्टं सर्वहत्यापनोदनम् । स्यमंतपंचकं यत्र महापातकनाशनम्
मी कुरुक्षेत्र पाहिले आहे, जे सर्व हत्या दूर करते; आणि स्यामंतपंचक, जिथे मोठमोठी पापेही नष्ट होतात.
वाराणसी मया दृष्टा विश्वनाथकृतालया । यत्रोपदिशते मंत्रं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम्
मी वाराणसी पाहिली आहे, जी विश्वनाथाने वसवली आहे; जिथे तारक नावाचा, ब्रह्म नावाने ओळखला जाणारा मंत्र शिकवला जातो.
यस्यां मृताः कीटपतंगभृंगाः पश्वादयो वा सुरयोनयो वा । स्वकर्मसंभोगसुखं विहाय गच्छंति कैलासमतीतदुःखाः
ज्या ठिकाणी मरलेले—कीटक, पतंग, भुंगे, पशू किंवा देवयोनीचे सुद्धा—आपल्या कर्माने मिळालेल्या सुखांचा त्याग करून, सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन कैलासाला जातात.
मणिकर्णिर्यत्र तीर्थं यस्यामुत्तरवाहिनी । करोति संसृतेर्बंधच्छेदं पापकृतामपि
जिथे मणिकर्णिका हे तीर्थ आहे, जिथे नदी उत्तरवाहिनी आहे, तिथे पाप करणाऱ्यांचेही संसारबंधन तुटते.
कपर्दिनः कुंडलिनः सर्पभूषाधरावराः । गजचर्मपरीधाना वसंति गतदुःखकाः
तेथे जटा असलेले, गुंडाळलेले केस असलेले, सर्पांचे दागिने घालणारे, हत्तीच्या कातड्याचे वस्त्र घालणारे, दुःखमुक्त लोक राहतात.
कालभैरवनामात्र करोति यमशासनम् । न करोति नृणां वार्तां यमो दंडधरः प्रभुः
फक्त कालभैरवाचे नाव घेतले तरी यमाचे आदेश निष्फळ होतात; दंडधारी यम प्रभू माणसांच्या व्यवहारात लक्ष घालत नाही.
एतादृशी मया दृष्टा काशी विश्वेश्वरांकिता । अनेकान्यपि तीर्थानि मया दृष्टानि भूमिप
अशी ही काशी, जी विश्वेश्वराने पावन केली आहे, मी पाहिली आहे; आणि राजन, मी अनेक इतर तीर्थस्थानेही पाहिली आहेत.
परमेकं महच्चित्रं यद्दृष्टं नीलपर्वते । पुरुषोत्तमसान्निध्ये तन्न क्वाप्यक्षिगोचरम्
पण एक अद्भुत, श्रेष्ठ स्थान मी नील पर्वतावर पाहिले, पुरुषोत्तमाच्या सान्निध्यात; ते दुसऱ्या कुठेही डोळ्यांना दिसत नाही.
शेष उवाच। तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य सुरथस्यांगदाननात् । सज्जीभूता रणे सर्वे रथस्था रणकोविदाः
शेष म्हणाला: सुरथाच्या ठाम चेहऱ्याने उच्चारलेले ते शब्द ऐकून, रथावर उभे असलेले सर्व युद्धात निपुण वीर लढाईसाठी सज्ज झाले.
पटहानां निनादोऽभूद्भेरीनादस्तथैव च । वीराणां गर्जनानादाः प्रादुर्भूता रणांगणे
पडघमांचा आवाज आणि भेरींचा गजर झाला, तसेच रणभूमीवर वीरांच्या सिंहगर्जना घुमू लागल्या.
रथचीत्कारशब्देन गजानां बृंहितेन च । व्याप्तं तत्सकलं विश्वं दिवं यातो महारवः
रथांच्या चाकांचा गडगडाट आणि हत्तींच्या चिंघाड्यांनी सारा परिसर भरून गेला; तो प्रचंड गोंधळ साऱ्या जगात पसरला आणि आकाशापर्यंत पोहोचला.
रणोत्साहेन संयुक्ता वीरा रणविशारदाः । कुर्वंति विविधान्नादान्कातरस्य भयंकरान्
युद्धाचा उत्साह अंगी असलेले, रणकौशल्य असलेले वीर विविध भयंकर आवाज करून भित्र्यांच्या मनात भीती निर्माण करू लागले.
एवं कोलाहले वृत्ते सुरथो नाम भूमिपः । स्वसुतैः सैनिकैश्चाथ वृतः प्रायाद्रणांगणे
अशा गोंधळात, सुरथ नावाचा राजा आपल्या मुलांसह आणि सैन्यासह रणभूमीकडे निघाला.
गजैरथैर्हयैः पत्तिव्रजैः पूर्णां तु मेदिनीम् । कुर्वन्समुद्रइव तां प्लावयन्ददृशे भटैः
हत्ती, रथ, घोडे आणि पायदळ यांच्या तुकड्यांनी तो पृथ्वी भरून टाकू लागला; जणू काही तो वीरांनी भरलेला समुद्रच ओसंडून वाहू लागला.
शंखनादेन संघुष्टं जयनादैस्तथैव च । वीक्ष्य तं प्रधनोद्युक्तं सुमतिं प्राह भूमिपः
शंखनाद आणि विजयघोषाने रणभूमी दुमदुमली; तो मुख्य युद्धासाठी सज्ज झालेला पाहून राजाने सुमतीला संबोधून बोलले.
शत्रुघ्न उवाच। एष राजा समायातो महासैन्यपरीवृतः । अत्र यत्कृत्यमस्माकं तद्वदस्व महामते
शत्रुघ्न म्हणाला: हा राजा मोठ्या सैन्याने वेढलेला येत आहे; हे ज्ञानी, या वेळी आपल्याला काय करावे लागेल ते सांग.
सुमतिरुवाच। योद्धव्यमत्र बहुभिर्वीरै रणविशारदैः । पुष्कलादिभिरत्युग्रैः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदैः
सुमती म्हणाला: येथे पुष्कळ शूर, रणकुशल वीर—पुष्कळ आणि इतर बलवान, सर्व शस्त्रास्त्रांचे जाणकार—यांना लढावे लागेल.
राज्ञा सह समीरस्य पुत्रः परमशौर्यवान् । युद्धं करोतु सुबलः परयुद्धविशारदः
राजासोबत वायुपुत्र, अत्यंत शौर्यवान, बलवान आणि युद्धकौशल्य असलेला, युद्ध करावा.
शेष उवाच। इति ब्रूते महामात्यो यावत्तावन्नृपात्मजाः । रणांगणे धनूंष्यद्धा स्फारयामासुरुद्धताः
शेष म्हणाला: मंत्री असे बोलत असतानाच, राजपुत्रांनी रणभूमीत आपापली धनुष्ये जोरात ओढून ताणली.
तान्वीक्ष्य योधाः सुबलाः पुष्कलाद्या रणोत्कटाः । अभिजग्मुः स्यंदनैः स्वैर्धनुर्बाणकरा मताः
ते पाहून, पुष्कळ आणि इतर रणासाठी उत्सुक, बलवान वीर आपापल्या रथांवरून, धनुष्यबाण हातात घेऊन पुढे आले.
चंपकेन महावीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् । द्वैरथेनैव युयुधे महावीरेण शालिना
महावीर पुष्कळ, उत्तम अस्त्रविद्या असलेला, चंपकासह, महावीर शालिनाशी एकलढती लढू लागला.
मोहकं योधयामास जानकिः स कुशध्वजः । रिपुंजयेन विमलो दुर्वारेण सुबाहुकः
कुशध्वज, जनकपुत्र, मोहकाशी लढू लागला; विमलाने रिपुंजयाशी, आणि सुभाहुकाने दुर्वाराशी सामना केला.