अद्राक्षीत्स्वप्नमप्येकं ब्राह्मणं तापसं वरम् । प्रातरुत्थाय राजासौ कृत्वा संध्यादिकाः क्रियाः
त्याने स्वप्नात एक ब्राह्मण, उत्तम तपस्वी पाहिला; सकाळी उठून राजाने सर्व संध्यादिक कृत्ये केली.
सभां मंत्रिजनैः सार्द्धं सुखमासेदिवान्महान् । तावद्विप्रं ददर्शाथ तापसं कृशदेहिनम्
तो आपल्या मंत्र्यांसोबत सभेत सुखाने बसला; तेवढ्यात त्याने त्या तपस्वी, कृश शरीरी ब्राह्मणाला पाहिले.
जटावल्कलकौपीनधारिणं दंडपाणिनम् । अनेकतीर्थसेवाभिः कृतपुण्यकलेवरम्
त्याच्या डोक्यावर जटा, अंगावर वल्कल आणि कटीला कौपीन, हातात दंड; अनेक तीर्थसेवेमुळे त्याचे शरीर पुण्यवान झाले होते.
राजा तं वीक्ष्य शिरसा प्रणनाम महाभुजः । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रहृष्टात्मा महीपतिः
राजाने त्याला पाहून डोक्याने वंदन केले; मग आनंदित होऊन पाय धुण्याचे पाणी व इतर सत्कार केले.
सुखोपविष्टं विश्रांतं पप्रच्छ विदितं द्विजम् । स्वामिंस्त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं देहस्य पातकम्
तो ब्राह्मण आरामात बसला, विश्रांती घेतली, तेव्हा राजाने त्याला विचारले—'स्वामी, आज तुमचे दर्शन झाल्याने माझ्या शरीराचे पाप नष्ट झाले.'
महांतः कृपणान्पातुं यांति तद्गेहमादरात् । तस्मात्कथय भो विप्र वृद्धस्य मम संप्रति
महात्मे दीनांच्या घरी सन्मानाने जातात; म्हणून, हे ब्राह्मण, आता माझ्या म्हातारपणात मला सांग.
को देवो गर्भनाशाय किं तीर्थं च क्षमं भवेत् । यूयं सर्वगताः श्रेष्ठाः समाधिध्यानतत्पराः
पुनर्जन्म नष्ट करणारा कोणता देव आहे, आणि कोणते तीर्थ यासाठी योग्य आहे? तुम्ही सर्वत्र असता, श्रेष्ठ आहात, आणि ध्यानात मग्न असता.
सर्वतीर्थावगाहेन कृतपुण्यात्मनोऽमलाः । यथावच्छृण्वते मह्यं श्रद्दधानाय विस्तरात्
सर्व तीर्थांत स्नान करून पुण्यसंचय केलेल्या, निर्मळ आत्म्यांनो, माझ्या श्रद्धेने विचारलेल्या प्रश्नाचे तुम्ही मला विस्ताराने ऐका.
कथयस्व प्रसादेन सर्वतीर्थविचक्षण । ब्राह्मण उवाच। शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तीर्थसेवनम्
राजा म्हणाला: सर्व तीर्थांची माहिती असलेल्या ब्राह्मणांनो, कृपापूर्वक मला सांगा. ब्राह्मण म्हणाले: हे राजेंद्र, तू विचारलेस तसे तीर्थसेवनाबद्दल मी तुला सांगतो, ऐक.
कस्य देवस्य कृपया गर्भनिर्वारणं भवेत् । सेव्यः श्रीरामचंद्रोऽसौ संसारज्वरनाशकः
कोणत्या देवाच्या कृपेने गर्भातून मुक्ती मिळते? तोच श्रीराम, जो संसाराच्या तापाचा नाश करणारा आहे, त्याची सेवा करावी.
पूज्यः स एव भगवान्पुरुषोत्तमसंज्ञकः । नाना पुर्यो मया दृष्टाः सर्वपापक्षयंकराः
तोच भगवंत, ज्याला पुरुषोत्तम म्हणतात, पूज्य आहे. मी अनेक तीर्थस्थाने पाहिली आहेत, जी सर्व पापांचा नाश करतात.
अयोध्या सरयूस्तापी तथा द्वारं हरेः परम् । अवंती विमला कांची रेवा सागरगामिनी
अयोध्या, सरयू, तापी, तसेच हरिचे श्रेष्ठ द्वार; अवंती, निर्मळ कांची आणि सागराकडे वाहणारी रेवा—
गोकर्णं हाटकाख्यं च हत्याकोटिविनाशनम् । मल्लिकाख्यो महाशैलो मोक्षदः पश्यतां नृणाम्
गोकर्ण, हाटक नावाचे ठिकाण, जे असंख्य हत्या नष्ट करते; मल्लिका नावाचा मोठा डोंगर, जो पाहणाऱ्यांना मोक्ष देतो—
यत्रांगेषु नृणां तोयं श्यामं वा निर्मलं भवेत् । पातकस्यापहारीदं मया दृष्टं तु तीर्थकम्
जिथे माणसांच्या अंगावर काळे किंवा निर्मळ पाणी पडते, ते तीर्थ मी पाहिले आहे, जे पापांचा नाश करते.
मया द्वारवती दृष्टा सुरासुर निषेविता । गोमती यत्र वहति साक्षाद्ब्रह्मजला शुभा
मी द्वारवती पाहिली आहे, जिथे देव आणि दैत्य सेवा करतात, जिथे शुभ गोमती नदी वाहते, जी खऱ्या अर्थाने ब्रह्मजल आहे.
यत्र स्वापो लयः प्रोक्तो मृतिर्मोक्ष इति श्रुतिः । यस्यां संवसतां नॄणां न कलि प्रभवेत्क्वचित्
जिथे झोप, विलय, मृत्यू आणि मोक्ष यांचा शास्त्रात उल्लेख आहे; जिथे राहणाऱ्यांवर कधीच कलियुगाचा प्रभाव होत नाही—
चक्रांका यत्र पाषाणा मानवा अपि चक्रिणः । पशवः कीटपक्ष्याद्याः सर्वे चक्रशरीरिणः
जिथे दगडांवर चक्राचा चिन्ह असतो, आणि माणसांवरही चक्राची खूण असते; सर्व प्राणी, पशू, कीटक, पक्षी—सर्वांवर चक्र असते.
त्रिविक्रमो वसेद्यस्यां सर्वलोकैकपालकः । सा पुरी तु महापुण्यैर्मया दृग्गोचरीकृता
जिथे त्रिविक्रम राहतो, जो सर्व लोकांचा एकमेव रक्षक आहे; ती नगरी, मोठ्या पुण्याने युक्त, माझ्या दृष्टीस पडली आहे.
कुरुक्षेत्रं मया दृष्टं सर्वहत्यापनोदनम् । स्यमंतपंचकं यत्र महापातकनाशनम्
मी कुरुक्षेत्र पाहिले आहे, जे सर्व हत्या दूर करते; आणि स्यामंतपंचक, जिथे मोठमोठी पापेही नष्ट होतात.
वाराणसी मया दृष्टा विश्वनाथकृतालया । यत्रोपदिशते मंत्रं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम्
मी वाराणसी पाहिली आहे, जी विश्वनाथाने वसवली आहे; जिथे तारक नावाचा, ब्रह्म नावाने ओळखला जाणारा मंत्र शिकवला जातो.
यस्यां मृताः कीटपतंगभृंगाः पश्वादयो वा सुरयोनयो वा । स्वकर्मसंभोगसुखं विहाय गच्छंति कैलासमतीतदुःखाः
ज्या ठिकाणी मरलेले—कीटक, पतंग, भुंगे, पशू किंवा देवयोनीचे सुद्धा—आपल्या कर्माने मिळालेल्या सुखांचा त्याग करून, सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन कैलासाला जातात.
मणिकर्णिर्यत्र तीर्थं यस्यामुत्तरवाहिनी । करोति संसृतेर्बंधच्छेदं पापकृतामपि
जिथे मणिकर्णिका हे तीर्थ आहे, जिथे नदी उत्तरवाहिनी आहे, तिथे पाप करणाऱ्यांचेही संसारबंधन तुटते.
कपर्दिनः कुंडलिनः सर्पभूषाधरावराः । गजचर्मपरीधाना वसंति गतदुःखकाः
तेथे जटा असलेले, गुंडाळलेले केस असलेले, सर्पांचे दागिने घालणारे, हत्तीच्या कातड्याचे वस्त्र घालणारे, दुःखमुक्त लोक राहतात.
कालभैरवनामात्र करोति यमशासनम् । न करोति नृणां वार्तां यमो दंडधरः प्रभुः
फक्त कालभैरवाचे नाव घेतले तरी यमाचे आदेश निष्फळ होतात; दंडधारी यम प्रभू माणसांच्या व्यवहारात लक्ष घालत नाही.
एतादृशी मया दृष्टा काशी विश्वेश्वरांकिता । अनेकान्यपि तीर्थानि मया दृष्टानि भूमिप
अशी ही काशी, जी विश्वेश्वराने पावन केली आहे, मी पाहिली आहे; आणि राजन, मी अनेक इतर तीर्थस्थानेही पाहिली आहेत.
परमेकं महच्चित्रं यद्दृष्टं नीलपर्वते । पुरुषोत्तमसान्निध्ये तन्न क्वाप्यक्षिगोचरम्
पण एक अद्भुत, श्रेष्ठ स्थान मी नील पर्वतावर पाहिले, पुरुषोत्तमाच्या सान्निध्यात; ते दुसऱ्या कुठेही डोळ्यांना दिसत नाही.
शेष उवाच। तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य सुरथस्यांगदाननात् । सज्जीभूता रणे सर्वे रथस्था रणकोविदाः
शेष म्हणाला: सुरथाच्या ठाम चेहऱ्याने उच्चारलेले ते शब्द ऐकून, रथावर उभे असलेले सर्व युद्धात निपुण वीर लढाईसाठी सज्ज झाले.
पटहानां निनादोऽभूद्भेरीनादस्तथैव च । वीराणां गर्जनानादाः प्रादुर्भूता रणांगणे
पडघमांचा आवाज आणि भेरींचा गजर झाला, तसेच रणभूमीवर वीरांच्या सिंहगर्जना घुमू लागल्या.
रथचीत्कारशब्देन गजानां बृंहितेन च । व्याप्तं तत्सकलं विश्वं दिवं यातो महारवः
रथांच्या चाकांचा गडगडाट आणि हत्तींच्या चिंघाड्यांनी सारा परिसर भरून गेला; तो प्रचंड गोंधळ साऱ्या जगात पसरला आणि आकाशापर्यंत पोहोचला.
रणोत्साहेन संयुक्ता वीरा रणविशारदाः । कुर्वंति विविधान्नादान्कातरस्य भयंकरान्
युद्धाचा उत्साह अंगी असलेले, रणकौशल्य असलेले वीर विविध भयंकर आवाज करून भित्र्यांच्या मनात भीती निर्माण करू लागले.