नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
राजा, येथे नैवेद्य खाल्ल्यानंतर मनुष्याला चतुर्भुज रूप प्राप्त होते; येथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते.
तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः
हे महराज, सर्व आश्चर्यांनी भरलेली रत्नग्रीव राजाची आणि त्याच्या कुटुंबाची गोष्ट ऐका.
चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता
त्याने देव-दानवांनाही दुर्मिळ असलेले चतुर्भुज रूप मिळवले; कांची नावाचे एक नगर होते, जे जगात प्रसिद्ध होते.
महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्
तेथे मोठ्या लोकांचा समुदाय, बलाढ्य सैन्य आणि वाहने होती; जिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण राहायचे, जे सहा कर्तव्ये निष्ठेने पार पाडायचे.
सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः
सर्व प्राण्यांच्या भल्यासाठी झटणारे, रामभक्तीत आसक्त असणारे; क्षत्रिय रणांगणातही न पळणारे, खरे योद्धे होते.
परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः
ते परस्त्री, परधन आणि दुसऱ्याला त्रास देणे यापासून दूर राहायचे; वैश्य लोक सावकारी, शेती आणि प्रामाणिक व्यापार करायचे.
कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः
ते नेहमी रघुनाथाच्या चरणकमळांवर प्रेम करायचे; शूद्र लोक ब्राह्मणांची सेवा करून आपले दिवस-रात्र व्यतीत करायचे.
कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै
ते सतत 'राम, राम' असे जिभेच्या टोकावर उच्चारायचे; येथे सामान्य लोकही मनाने पाप करत नसत.
दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः
दान, दया, संयम आणि सत्य हे नेहमी तिथे टिकून होते; कोणताही निष्पाप माणूस दुसऱ्याला दुखावणारे बोल कधीच बोलत नसे.
न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते
ते परधनावर कधीच लोभ करत नसत, ना कधी पाप करत; अशा प्रकारे रत्नग्रीव राजाने प्रजा सांभाळली होती, हे महराज.
षष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः । एवं पालयमानस्य प्रजाधर्मेण भूपतेः
तेथे राजा लोभ न ठेवता फक्त सहावा हिस्सा घेतो; आणि धर्माने प्रजा सांभाळताना तो दुसरे काही घेत नाही.
गतानि बहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः । विशालाक्षीं महाराज एकदा ह्यूचिवानिदम्
सर्व सुखसंपत्ती आणि ऐश्वर्य उपभोगत अनेक वर्षे गेली; मग, मोठ्या डोळ्यांची राणी, त्या राजाने एकदा असे म्हणाले—
पतिव्रतां धर्मपत्नीं पतिव्रतपरायणाम् । पुत्रा जाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरंधराः
मोठ्या डोळ्यांची राणी, तुझ्या पोटी धर्मनिष्ठ, पतीपरायण आणि प्रजेसाठी जबाबदारी पेलणारे पुत्र जन्मले आहेत.
परीवारो महान्मह्यं वर्तते विगतज्वरः । हस्तिनो मम शैलाभा वाजिनः पवनोपमाः
माझ्या आजूबाजूला मोठा परिवार आहे, सर्वजण सुखी आहेत; माझे हत्ती डोंगरासारखे बलवान आहेत, आणि घोडे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत.
रथाश्च सुहयैर्युक्ता वर्तंते मम नित्यशः । महाविष्णुप्रसादेन किंचिन्न्यूनं ममास्ति न
माझ्याकडे नेहमी उत्तम घोड्यांनी जोडलेली रथ आहेत; महाविष्णूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही.
एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे मम । परं तीर्थं मया नाद्य कृतं परमशोभने
तरीही, माझ्या मनात एक इच्छा उरली आहे—हे तेजस्विनी, मी अजून सर्वोच्च तीर्थयात्रा केलेली नाही.
गर्भवासविरामाय क्षमं गोविंदशोभितम् । वृद्धो जातोऽस्म्यहं तावद्वलीपलितदेहवान्
पुनर्जन्मातून मुक्त होण्यासाठी गोविंदाने पावन केलेले तीर्थ योग्य आहे; मी आता म्हातारा झालो आहे, शरीरावर सुरकुत्या आणि पांढरे केस आले आहेत.
करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमादृतः । यो नरो जन्मपर्यंतं स्वोदरस्य प्रपूरकः
मी मनापासून आणि भक्तीने सुंदर तीर्थसेवा करीन; कारण जो मनुष्य जन्मभर फक्त स्वतःचे पोट भरतो—
न करोति हरेः पूजां स नरो गोवृषः स्मृतः । तस्माद्गच्छामि भो भद्रे तीर्थयात्रां प्रति प्रिये
आणि जो हरिपूजा करत नाही, तो मनुष्य केवळ बैल समजला जातो; म्हणून, हे सुकुमारिणी, मी आता तीर्थयात्रेला निघालो आहे, प्रिये.
सकुटुंबः सुते न्यस्य धुरं राज्यस्य निर्भृताम् । इति व्यवस्य संध्यायां हरिं ध्यायन्निशांतरे
माझ्या मुलाकडे आणि कुटुंबाकडे राज्याची जबाबदारी सोपवून, मी असा निश्चय केला; संध्याकाळी, हरिचे ध्यान करत रात्र घालवली.
अद्राक्षीत्स्वप्नमप्येकं ब्राह्मणं तापसं वरम् । प्रातरुत्थाय राजासौ कृत्वा संध्यादिकाः क्रियाः
त्याने स्वप्नात एक ब्राह्मण, उत्तम तपस्वी पाहिला; सकाळी उठून राजाने सर्व संध्यादिक कृत्ये केली.
सभां मंत्रिजनैः सार्द्धं सुखमासेदिवान्महान् । तावद्विप्रं ददर्शाथ तापसं कृशदेहिनम्
तो आपल्या मंत्र्यांसोबत सभेत सुखाने बसला; तेवढ्यात त्याने त्या तपस्वी, कृश शरीरी ब्राह्मणाला पाहिले.
जटावल्कलकौपीनधारिणं दंडपाणिनम् । अनेकतीर्थसेवाभिः कृतपुण्यकलेवरम्
त्याच्या डोक्यावर जटा, अंगावर वल्कल आणि कटीला कौपीन, हातात दंड; अनेक तीर्थसेवेमुळे त्याचे शरीर पुण्यवान झाले होते.
राजा तं वीक्ष्य शिरसा प्रणनाम महाभुजः । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रहृष्टात्मा महीपतिः
राजाने त्याला पाहून डोक्याने वंदन केले; मग आनंदित होऊन पाय धुण्याचे पाणी व इतर सत्कार केले.
सुखोपविष्टं विश्रांतं पप्रच्छ विदितं द्विजम् । स्वामिंस्त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं देहस्य पातकम्
तो ब्राह्मण आरामात बसला, विश्रांती घेतली, तेव्हा राजाने त्याला विचारले—'स्वामी, आज तुमचे दर्शन झाल्याने माझ्या शरीराचे पाप नष्ट झाले.'
महांतः कृपणान्पातुं यांति तद्गेहमादरात् । तस्मात्कथय भो विप्र वृद्धस्य मम संप्रति
महात्मे दीनांच्या घरी सन्मानाने जातात; म्हणून, हे ब्राह्मण, आता माझ्या म्हातारपणात मला सांग.
को देवो गर्भनाशाय किं तीर्थं च क्षमं भवेत् । यूयं सर्वगताः श्रेष्ठाः समाधिध्यानतत्पराः
पुनर्जन्म नष्ट करणारा कोणता देव आहे, आणि कोणते तीर्थ यासाठी योग्य आहे? तुम्ही सर्वत्र असता, श्रेष्ठ आहात, आणि ध्यानात मग्न असता.
सर्वतीर्थावगाहेन कृतपुण्यात्मनोऽमलाः । यथावच्छृण्वते मह्यं श्रद्दधानाय विस्तरात्
सर्व तीर्थांत स्नान करून पुण्यसंचय केलेल्या, निर्मळ आत्म्यांनो, माझ्या श्रद्धेने विचारलेल्या प्रश्नाचे तुम्ही मला विस्ताराने ऐका.
कथयस्व प्रसादेन सर्वतीर्थविचक्षण । ब्राह्मण उवाच। शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तीर्थसेवनम्
राजा म्हणाला: सर्व तीर्थांची माहिती असलेल्या ब्राह्मणांनो, कृपापूर्वक मला सांगा. ब्राह्मण म्हणाले: हे राजेंद्र, तू विचारलेस तसे तीर्थसेवनाबद्दल मी तुला सांगतो, ऐक.
कस्य देवस्य कृपया गर्भनिर्वारणं भवेत् । सेव्यः श्रीरामचंद्रोऽसौ संसारज्वरनाशकः
कोणत्या देवाच्या कृपेने गर्भातून मुक्ती मिळते? तोच श्रीराम, जो संसाराच्या तापाचा नाश करणारा आहे, त्याची सेवा करावी.