नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः
जे निळ किंवा लाह्याचा व्यापार करतात, किंवा जो ब्राह्मण तूप वगैरे विकतो किंवा मद्य बनवतो, तेही असेच लोक आहेत.
कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः
जो वडील लोभापोटी आपल्या रूपवान मुलीचा योग्य घरात विवाह न लावता, तिला विकतो, तो पापाने अंध झालेला असतो.
पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः
जो पुरुष चांगल्या घरातील सुसंस्कृत पत्नीला कलंकित करतो, किंवा गोड पदार्थ स्वतः खातो आणि आपल्या नातेवाईकांना देत नाही,
भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः
किंवा जो ब्राह्मणासाठी वेगळा स्वयंपाक करतो, किंवा त्याच्याकडे दूधभात किंवा खीर असतानाही मागणाऱ्याला देत नाही, असा माणूस वाईट मनाचा असतो.
अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः
जे अतिथींचा, जे उन्हाने तापलेले आहेत, अपमान करतात, जे आकाशात हात उंचावतात, आणि जे विश्वासघात करतात—
न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः
हे महराज रघुनाथ, जे लोक पाठ फिरवतात, त्यांना हा पुण्यशाली आणि सुंदर पर्वत, जो उत्तम पुरुषांनी शोभलेला आहे, दिसत नाही.
पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः
हा पर्वत पाहताना मन मोहून टाकतो आणि त्याचे दर्शन सर्वांना पवित्र करते; येथे देवांच्या मुकुटांनी पूजलेले चरण असलेला तोच उभा आहे.
पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्
पुण्यवान लोकांना ज्याचे दर्शन घ्यावेसे वाटते, पुण्य देणारा, असा पुरुषोत्तम—ज्याला वेद 'हे नाही, ते नाही' असे म्हणतात, पण तरीही ओळखू शकत नाहीत.
यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः
ज्याच्या चरणांची धूळ इंद्रासारख्या देवांना मिळवायची आहे, पण ती फारच दुर्मिळ आहे; ज्याला ज्ञानी लोक उपनिषदांसारख्या निर्दोष ग्रंथांच्या वचनांनी ओळखतात.
सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना
तोच श्रीमंत नीलशैलावर, म्हणजे या निळ्या पर्वतावर, पुरुषोत्तम वास करतो; या पर्वतावर चढून, नमस्कार करून आणि सत्कर्मांनी पूजा केल्यावर—
नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
राजा, येथे नैवेद्य खाल्ल्यानंतर मनुष्याला चतुर्भुज रूप प्राप्त होते; येथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते.
तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः
हे महराज, सर्व आश्चर्यांनी भरलेली रत्नग्रीव राजाची आणि त्याच्या कुटुंबाची गोष्ट ऐका.
चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता
त्याने देव-दानवांनाही दुर्मिळ असलेले चतुर्भुज रूप मिळवले; कांची नावाचे एक नगर होते, जे जगात प्रसिद्ध होते.
महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्
तेथे मोठ्या लोकांचा समुदाय, बलाढ्य सैन्य आणि वाहने होती; जिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण राहायचे, जे सहा कर्तव्ये निष्ठेने पार पाडायचे.
सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः
सर्व प्राण्यांच्या भल्यासाठी झटणारे, रामभक्तीत आसक्त असणारे; क्षत्रिय रणांगणातही न पळणारे, खरे योद्धे होते.
परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः
ते परस्त्री, परधन आणि दुसऱ्याला त्रास देणे यापासून दूर राहायचे; वैश्य लोक सावकारी, शेती आणि प्रामाणिक व्यापार करायचे.
कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः
ते नेहमी रघुनाथाच्या चरणकमळांवर प्रेम करायचे; शूद्र लोक ब्राह्मणांची सेवा करून आपले दिवस-रात्र व्यतीत करायचे.
कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै
ते सतत 'राम, राम' असे जिभेच्या टोकावर उच्चारायचे; येथे सामान्य लोकही मनाने पाप करत नसत.
दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः
दान, दया, संयम आणि सत्य हे नेहमी तिथे टिकून होते; कोणताही निष्पाप माणूस दुसऱ्याला दुखावणारे बोल कधीच बोलत नसे.
न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते
ते परधनावर कधीच लोभ करत नसत, ना कधी पाप करत; अशा प्रकारे रत्नग्रीव राजाने प्रजा सांभाळली होती, हे महराज.
षष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः । एवं पालयमानस्य प्रजाधर्मेण भूपतेः
तेथे राजा लोभ न ठेवता फक्त सहावा हिस्सा घेतो; आणि धर्माने प्रजा सांभाळताना तो दुसरे काही घेत नाही.
गतानि बहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः । विशालाक्षीं महाराज एकदा ह्यूचिवानिदम्
सर्व सुखसंपत्ती आणि ऐश्वर्य उपभोगत अनेक वर्षे गेली; मग, मोठ्या डोळ्यांची राणी, त्या राजाने एकदा असे म्हणाले—
पतिव्रतां धर्मपत्नीं पतिव्रतपरायणाम् । पुत्रा जाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरंधराः
मोठ्या डोळ्यांची राणी, तुझ्या पोटी धर्मनिष्ठ, पतीपरायण आणि प्रजेसाठी जबाबदारी पेलणारे पुत्र जन्मले आहेत.
परीवारो महान्मह्यं वर्तते विगतज्वरः । हस्तिनो मम शैलाभा वाजिनः पवनोपमाः
माझ्या आजूबाजूला मोठा परिवार आहे, सर्वजण सुखी आहेत; माझे हत्ती डोंगरासारखे बलवान आहेत, आणि घोडे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत.
रथाश्च सुहयैर्युक्ता वर्तंते मम नित्यशः । महाविष्णुप्रसादेन किंचिन्न्यूनं ममास्ति न
माझ्याकडे नेहमी उत्तम घोड्यांनी जोडलेली रथ आहेत; महाविष्णूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही.
एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे मम । परं तीर्थं मया नाद्य कृतं परमशोभने
तरीही, माझ्या मनात एक इच्छा उरली आहे—हे तेजस्विनी, मी अजून सर्वोच्च तीर्थयात्रा केलेली नाही.
गर्भवासविरामाय क्षमं गोविंदशोभितम् । वृद्धो जातोऽस्म्यहं तावद्वलीपलितदेहवान्
पुनर्जन्मातून मुक्त होण्यासाठी गोविंदाने पावन केलेले तीर्थ योग्य आहे; मी आता म्हातारा झालो आहे, शरीरावर सुरकुत्या आणि पांढरे केस आले आहेत.
करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमादृतः । यो नरो जन्मपर्यंतं स्वोदरस्य प्रपूरकः
मी मनापासून आणि भक्तीने सुंदर तीर्थसेवा करीन; कारण जो मनुष्य जन्मभर फक्त स्वतःचे पोट भरतो—
न करोति हरेः पूजां स नरो गोवृषः स्मृतः । तस्माद्गच्छामि भो भद्रे तीर्थयात्रां प्रति प्रिये
आणि जो हरिपूजा करत नाही, तो मनुष्य केवळ बैल समजला जातो; म्हणून, हे सुकुमारिणी, मी आता तीर्थयात्रेला निघालो आहे, प्रिये.
सकुटुंबः सुते न्यस्य धुरं राज्यस्य निर्भृताम् । इति व्यवस्य संध्यायां हरिं ध्यायन्निशांतरे
माझ्या मुलाकडे आणि कुटुंबाकडे राज्याची जबाबदारी सोपवून, मी असा निश्चय केला; संध्याकाळी, हरिचे ध्यान करत रात्र घालवली.